Уредничка теза: годинашната матура е тест за учениците, но и за системот: дали Македонија конечно може да организира фер, јасна и различно поставена проверка за гимназиско, стручно и уметничко образование, без сите матуранти да ги става во ист калап.

Матурата почнува на 6. јуни

Од сабота, 6 јуни повеќе од 14.500 ученици во Македонија влегуваат во завршната проверка на знаењето. Според податоците на Државниот испитен центар, годинава се пријавени вкупно 14.587 кандидати: 12.184 за државна матура, 2.276 за државна стручна матура и 127 за државна уметничка матура.

Тоа е првата важна разлика. Матурата веќе не е една единствена врата низ која сите мора да поминат на ист начин. Во согласност со измените на Законот за средното образование, учениците полагаат три типа матурски испит – државна, државна стручна и државна уметничка матура. На хартија, тоа е поправеден модел. Во практика, ќе се види токму сега: кога тестовите, просторите, надзорот и роковите ќе се сретнат со реални училишта, реални ученици и реален притисок.

Гимназијалците полагаат само државна матура и годинава се пријавени 5.713 кандидати. Од 8.629 кандидати од стручните училишта, 6.353 избрале државна матура, а 2.276 државна стручна матура. Од уметничките училишта, пак, од 245 кандидати, 118 се пријавиле за државна матура, а 127 за државна уметничка матура.

Тестови според видот на образованието

Суштинската новина не е само во називите на матурските испити, туку во тоа што тестовите не треба да бидат исти за сите ученици како досега. Годинашната матура ќе се одвива според нова концепција: за стручното и уметничкото образование има изменети испитни програми, додека за гимназиското образование остануваат истите испитни програми. }

Ова е важен чекор, затоа што со години во образованието се зборуваше за различни профили, а на крајот често се мереше со ист аршин. Ако ученик од стручно училиште има поинаков фонд на часови, поинаква програма и поинаква образовна траекторија, тогаш и испитот мора да го препознае тоа. Во спротивно, матурата не проверува знаење, туку способност за преживување во туѓ модел.

Директорката на Државниот испитен центар, Даниела Јовчевска-Михајловска, изјави дека подготовките се одвиваат според утврдената динамика, а целта е сите ученици да имаат еднакви услови и фер полагање. ДИЦ наведува дека за секој тип матура се подготвени посебни испитни програми и тестови, засновани на наставните програми што учениците ги следеле во текот на четиригодишното образование.

Што се полага и кога

На 6. јуни, со почеток во 9 часот, се полага изборниот екстерен предмет. Кандидатите за државна матура ќе полагаат странски јазик – англиски, француски, германски, руски или италијански – или математика. Кандидатите за државна стручна матура ќе полагаат англиски јазик или математика, а кандидатите за државна уметничка матура ќе избираат меѓу англиски јазик и историја.

Задолжителниот екстерен испит по мајчин јазик и литература ќе се полага во два термина: учениците пријавени за државна матура ќе полагаат на 11 јуни, а кандидатите за државна стручна и државна уметничка матура на 12 јуни, исто така од 9 часот.

Бројките кажуваат и нешто за јазичната слика на матурата. За англиски јазик се пријавени 13.208 кандидати, за математика 1.173, а за историја 38 кандидати од уметничката матура. Од другите странски јазици, кои се опција за државната матура, 52 ученици избрале германски, 20 француски, седум руски и двајца италијански јазик.

Кај мајчините јазици, македонски јазик и литература ќе полагаат 9.810 ученици, албански јазик и литература 4.199, турски јазик и литература 360, а српски јазик и литература пет кандидати. Тоа е сув податок само на прв поглед. Во него се гледа реалната повеќејазичност на училиштата, но и тежината на матурата како заедничка државна процедура во различни образовни и јазични средини.

Амфитеатри, телефони и фер полагање

Втора година на ред дел од матурантите ќе полагаат во амфитеатри, предавални, читалници, фискултурни сали и други поголеми простории. Според ДИЦ, училиштата што немаат соодветни просторни услови побарале помош за обезбедување локации, додека останатите ќе организираат полагање во сопствени спортски сали, холови и аули.

Ова не е само логистичка мерка. Таа е директен одговор на проблемот со препишувањето и користењето мобилни телефони. Ланското искуство со големи простории покажало значително намалување на препишувањето и користењето смартфони, а годинава секој матурант повторно ќе треба да го остави телефонот во кутија пред влез во просторијата за полагање.

Тука матурата добива и воспитна димензија. Фер испит не е само прашање на казна, тестатор или камера. Тој е договор меѓу системот и ученикот: системот да обезбеди еднакви услови, а ученикот да прифати дека резултатот вреди само ако е негов. Кога тоа ќе се наруши, дипломата останува хартија, но довербата се троши многу подолго.

За полагањето ќе бидат ангажирани околу 2.500 тестатори и околу 200 набљудувачи, што покажува дека годинашната матура е и голема организациска операција. ДИЦ апелира матурантите да ги почитуваат правилата, мерките за нарушување на правилата и упатствата.

Матурата како огледало на образованието

Секој јуни матурата се претвора во семејна, училишна и општествена нервоза. Учениците бројат денови, родителите бројат бодови, наставниците се надеваат дека годините на настава нема да се сведат на еден лош ден. Но матурата, колку и да е важна за упис на факултет и за формално завршување на средното образование, не смее да биде само ритуал на притисок.

Ако новиот модел навистина сака да биде поправеден, тој мора да покаже дека различните образовни патеки не се втор ред, туку различни начини на знаење. Гимназиското, стручното и уметничкото образование не треба да се натпреваруваат кој повеќе личи на другиот. Треба да покажат што секое од нив создава кај ученикот: мислење, вештина, дисциплина, јазик, израз, професионална основа.

Затоа годинашната матура ќе биде повеќе од проверка на една генерација. Таа ќе биде проверка дали системот научил нешто од сопствените слабости. Испитите ќе завршат за неколку дена, резултатите ќе стигнат подоцна, но вистинското прашање ќе остане: дали матурската оценка ќе биде бројка што само рангира или сигнал што конечно ќе помогне образованието да се поправи таму каде што најмногу шкрипи?