ОЕЦД на 8. септември ги објави резултатите од PISA 2025, а бројките за Македонија повторно отворија жестока расправа за квалитетот на образованието. Само 26% од македонските 15-годишници го достигнале најмалку основното, второ ниво по читање, 32% по математика и 36% по природни науки. Во тестирањето учествувале 6.977 ученици од 124 училишта, примерок што претставува околу 16.700 петнаесетгодишници во земјата.
Лесно е од овие проценти да се направи навредлив наслов. Многу потешко, а и многу покорисно, е да се прочита што тие навистина значат. PISA не е тест за тоа дали едно дете знае да чита букви, дали запаметило лекција или колку петки има во дневникот. Тестирањето се обидува да утврди дали ученикот може да го употреби стекнатото знаење: да разбере текст, да ја препознае главната идеја, да пронајде релевантна информација, да реши проблем и да процени дали некој заклучок произлегува од понудените податоци.
Што значи дека 74% се под основното ниво по читање
Тука е потребна првата важна разлика. Кога ќе кажеме дека само 26% го достигнуваат нивото 2 или повисоко по читање, математички следува дека околу 74% се под тој праг. Но изразот „функционално неписмени“, кој веќе се прошири низ јавната дебата, е многу погруб од она што официјално го кажува PISA.
ОЕЦД го третира нивото 2 како основен праг на способност. Ученик на тоа ниво меѓу другото може да ја препознае главната идеја во текст со умерена должина, да пронајде информација според зададени критериуми и да размислува за целта и формата на текстот кога е насочен кон тоа. Под нивото 2 има различни степени на постигнување. Оттука, резултатот е сериозен показател за слабости во читањето со разбирање, но не е лиценца три четвртини од една генерација да бидат прогласени за неспособни или „неписмени“ во секојдневната смисла на зборот.
Токму околу ова се судрија и реакциите во јавноста. Во медиумските реакции собрани по објавувањето на резултатите се појавија оценки за „функционално неписмена држава“, но и предупредувања од наставници дека тестот има своја специфична методологија, временско ограничување и задачи што не ја следат механички домашната наставна програма. Тоа е корисна забелешка, сѐ додека не ја претвориме во изговор со кој ќе ги отфрлиме резултатите. PISA токму намерно не проверува само дали ученикот ја репродуцира програмата – проверува што може да направи со она што го научил.
Проблемот е подлабок од еден лош тест
Просечните резултати ја дополнуваат сликата. Македонија постигнала 357 поени по читање, 380 по математика и 378 по природни науки – под просекот на ОЕЦД во сите три области. Во споредба со 2022. година, резултатот по математика се намалил, додека читањето и природните науки останале приближно на исто ниво. Уште понепријатен е податокот дека меѓу 2022. и 2025. година се проширил јазот меѓу десетте проценти најуспешни и десетте проценти најслаби ученици во сите три области.
Со други зборови, овде нема убедлив знак дека системот почнал да се извлекува од проблемот. Нема ниту основа сѐ да се сведе на една генерација, еден министер, една наставна програма или една реформа. Петнаесетгодишникот што седнал пред PISA-тестот во 2025. година носи со себе повеќегодишно искуство од училиште, семејство, учебници, наставници, дигитални навики, институционални одлуки и општество во кое знаењето има одредено место – или го нема.
Министерката за образование и наука Весна Јаневска резултатите ги оцени како многу лоши и посочи дека тие се производ на претходно спроведуваните образовни политики, бидејќи актуелната власт дошла во 2024. година, само неколку месеци пред тестирањето. Таа процени дека ефектите од сегашните реформи реално ќе можат да се видат по девет до десет години.
Таквото објаснување има временска логика, но токму тука се гледа една од хроничните слабости на македонското образование. Ако резултатот од една политика се гледа дури по повеќе години, тогаш образованието најмалку може да си дозволи секоја политичка гарнитура да почнува од почеток. Систем што постојано се „реформира“, а ретко има доволно време, континуитет и мерливи цели за да се утврди што функционира, лесно ја претвора реформата од средство во цел.
А што ако наставникот не е главниот виновник?
PISA 2025 содржи еден податок што тешко се вклопува во едноставната приказна дека наставниците веќе не си ја работат работата. 80% од македонските ученици велат дека на повеќето часови по природни науки наставникот покажува интерес за учењето на секој ученик. Седумдесет и седум отсто велат дека наставникот продолжува со работата додека учениците не разберат, а 80% дека добиваат дополнителна помош кога им е потребна.
Тоа не значи дека наставата е идеална, ниту дека професионалниот развој, методите и квалитетот на наставниот кадар не треба постојано да се подобруваат. Значи нешто друго: ако голем број ученици чувствуваат поддршка од наставникот, а исходите сепак се толку слаби, проблемот не може чесно да се затвори со посочување еден виновник пред таблата.
PISA покажува и што се случува надвор од класичната релација наставник-ученик. Околу 35 отсто од учениците рекле дека пропуштиле најмалку еден цел училиштен ден во двете недели пред тестирањето, 41% пропуштиле барем еден час, а 57% барем еднаш задоцниле. Сите три показатели се полоши отколку во 2022. година.
Се намалува и пријавената семејна поддршка. Во 2025. година 67% од учениците велат дека родител или старател најмалку еднаш неделно ги прашува што правеле на училиште, наспроти 73% во 2022. година. Само 52% велат дека барем еднаш неделно дома разговараат за проблемите што ги имаат на училиште – три години претходно тоа го кажувале 63 отсто. ОЕЦД забележува дека падот на семејната поддршка е поширок меѓународен феномен, но тоа не ја прави македонската бројка помалку важна.
Телефонот, вештачката интелигенција и вниманието
Во дебатата неизбежно влегуваат и екраните. Една третина од учениците во Македонија – 33% – изјавиле дека нивните соученици често се расеани од дигитални уреди на повеќето или на сите часови по природни науки. Учениците што пријавиле такво одвлекување на вниманието постигнале во просек 22 поени помалку по природни науки, и тоа откако се земени предвид социоекономските карактеристики на учениците и училиштата.
Истовремено, 44% од македонските ученици користат чет-ботови со вештачка интелигенција за учење најмалку еднаш неделно. Околу една третина ги користат за истражување тема, сумирање текст или подготовка на писмени задачи. Тоа само по себе не е доказ дека технологијата го уништува образованието. Многу поважно е прашањето дали ученикот ја користи алатката откако научил да чита, да проверува, да споредува и да мисли – или ја користи токму за да го прескокне тој процес.
Тука PISA излегува од рамките на уште едно меѓународно рангирање. Во време кога готов одговор може да се добие за неколку секунди, читањето со разбирање станува поважно, не помалку важно. Човек што не може сигурно да ја препознае главната идеја, да го оцени изворот и да направи разлика меѓу факт и став има сѐ повеќе информации пред себе, а сѐ помалку средства да процени што од нив заслужува доверба.
Наместо уште една војна за тоа кој ја направил погрешната реформа
Затоа најлошата употреба на PISA би била резултатите уште еднаш да ги претвориме во натпревар за виновник. Власта да ја обвини претходната власт, опозицијата сегашната, родителите наставниците, наставниците програмите, а јавноста децата. По неколку дена дебатата ќе исчезне, а учениците ќе продолжат во истиот систем.
Корисното прашање е многу попрозаично: што точно ќе биде поинаку во една македонска училница утре? Дали повеќе ќе се чита и разговара за прочитаното? Дали учениците почесто ќе решаваат проблем наместо да репродуцираат готов одговор? Дали наставникот ќе има време, ресурси и професионална поддршка да работи така? Дали родителот ќе знае што детето учи, а не само каква оценка добило? И дали една образовна политика ќе преживее доволно долго за нејзините резултати конечно да можат чесно да се измерат?
Резултатите од PISA 2025 се доволно лоши и без дополнително драматизирање. Тие не бараат потсмев кон децата, туку посериозна одговорност од возрасните. Ако три четвртини од една генерација не го достигнуваат очекуваниот праг во читањето, најмалку корисно е да им кажеме дека проблемот се тие. Тие се резултатот што го гледаме. Вистинското прашање е каков систем сме изградиле околу нив.
