На 26 октомври 1689 година над Скопје се кренал пожар што ќе остане една од најдлабоките пресвртници во историјата на градот. По наредба на австрискиот генерал Енеја Силвио Пиколомини, градот бил запален откако хабсбуршките сили го зазеле во текот на големата војна со Османлиската Империја. Пламенот продолжил и следниот ден. Изгореле куќи, дуќани, анови и делови од градската инфраструктура, а Скопје – дотогаш важен трговски и занаетчиски центар на Балканот – влегло во долг период на демографско и економско опаѓање.
Настанот често се сведува на една реченица: Пиколомини го запалил Скопје затоа што во градот владеела чума. Епидемијата навистина е дел од историската слика на есента 1689 година и ја наведуваат повеќе извори, меѓу нив и „Македонската енциклопедија“. Но кога вниманието ќе се насочи кон воените документи и кон објаснувањата што самиот генерал ги оставил зад себе, приказната станува посложена. Пожарот не бил едноставно примитивен обид за „дезинфекција“ на заразен град. Тој бил дел од воена одлука донесена во момент кога австриската војска не можела трајно да го задржи Скопје и не сакала неговите ресурси повторно да му послужат на османлискиот противник.
Скопје пред пожарот – град на каравани, дуќани и трговија
За да се разбере големината на катастрофата, треба прво да се види каков град бил Скопје пред 1689 година. Во XVII век тоа не било мал пограничен центар. Благодарение на положбата во Вардарската долина и врските со патиштата кон Солун, Белград, Косово и внатрешноста на Балканот, градот бил важна станица на регионалната трговија.
Старата скопска чаршија била исполнета со дуќани и работилници. Занаетчиите биле организирани во еснафи, караваните пристигнувале со стока од различни делови на Османлиската Империја, а ановите и караван-сараите им овозможувале на трговците да преноќуваат, да ја чуваат стоката и да ги продолжат патувањата. Камениот мост веќе со векови ги поврзувал двата брега на Вардар, додека околу него се развивала густата урбана структура на градот.
Скопје во тоа време било мултиетничка и мултиконфесионална средина во која живееле христијани, муслимани и Евреи. Неговата економска важност произлегувала токму од положбата на раскрсница. Патници и трговци што минувале низ градот во XVII век опишувале жива чаршија, голем број занаети и развиен урбан живот.
Затоа пожарот од 1689 година не уништил само збир од куќи. Тој погодил цел економски организам изградуван со векови.
Големата војна што стигна до Македонија
Пожарот бил последица на многу поширок европски судир. По неуспешната османлиска опсада на Виена во 1683 година започнала Големата турска војна, во која Хабсбуршката Монархија и нејзините сојузници постепено преминале во офанзива. Австриските сили продирале кон југ низ територии што со векови биле под османлиска власт.
Во 1688 година паднал Белград. Следната година хабсбуршките единици навлегле подлабоко во централниот Балкан. Една од колоните била ставена под команда на италијанскиот аристократ и генерал Енеја Силвио Пиколомини, кој служел во царската војска на Леополд I.
Неговиот одред се движел преку Косово кон Македонија. Во октомври 1689 година австриските сили стигнале до Скопје. Османлискиот гарнизон не успеал да организира трајна одбрана, а градот паднал во рацете на Пиколомини.
На прв поглед тоа изгледало како голем успех. Хабсбуршката војска се нашла длабоко на територијата на противникот и контролирала еден од најважните градови во регионот. Но токму тука започнал проблемот: освојувањето на град е едно, неговото задржување е нешто сосема друго.
Зошто Пиколомини наредил Скопје да биде запалено?
Најпознатата верзија вели дека Пиколомини го запалил Скопје затоа што во градот владеела чума и сакал да го спречи ширењето на заразата. Во историографијата навистина постојат сведоштва за тешка епидемиска состојба во регионот, а и самиот Пиколомини наскоро ќе се разболи и ќе почине.
Сепак, причината за пожарот не треба да се поедноставува само на епидемијата. Анализите на документите од воената кампања, вклучувајќи го и извештајот што Пиколомини го испратил до царот Леополд I неколку дена по настанот, покажуваат јасна воена логика. Австриската војска немала доволно сили за долгорочно да го брани Скопје, а се очекувала османлиска противофанзива. Градот располагал со сместување, храна, материјали и инфраструктура што можеле да му користат на противникот доколку повторно го заземе.
Историските анализи на хабсбуршката кампања во 1689 година затоа го толкуваат палежот како дел од одлуката Скопје да биде онеспособено пред повлекувањето. Воено гледано, станувало збор за сурова тактика: ако градот не може да се задржи, да не му се остави функционален на противникот. Подетални анализи на оваа кампања и на документите поврзани со Пиколомини се објавени и во стручната историска литература за настаните од 1689 година.
Тоа не значи дека чумата треба да се исфрли од приказната. Таа била реална закана и влијаела врз движењето и состојбата на војските и населението. Но тврдењето дека Скопје било запалено едноставно „за да се уништи чумата“ е премногу тесно и не ја објаснува целата воена ситуација.
26 октомври – градот станува пламен
На 26 октомври 1689 година започнало опожарувањето. Огнот се ширел низ густо изградените градски маала, во кои голем дел од куќите и дуќаните биле изградени од дрво, кал и други лесно запаливи материјали. Пожарот продолжил и следниот ден.
За луѓето што останале во градот тоа морало да биде целосно распаѓање на познатиот свет. Пламенот не правел разлика меѓу дом и работилница, магацин и дуќан. Цели делови од градската економија исчезнувале во исто време кога во регионот се движеле војски, се ширела зараза и се распаѓала старата административна контрола.
Не бил уништен буквално секој објект. Камените градби имале поголеми шанси да преживеат од дрвената градска структура, а дел од старите монументални објекти останале да сведочат за претходниот Скопје. Сепак, размерот на уништувањето бил доволно голем за да го прекине нормалното функционирање на градот.
Во историската меморија токму тие два дена станале граница меѓу две епохи на Скопје – времето пред пожарот, кога градот бил значаен трговски центар, и долгото закрепнување што следувало.
Карпошовото востание и есента во која целиот север на Македонија се раздвижи
Опожарувањето на Скопје не се случувало изолирано. Истата есен северниот и североисточниот дел на Македонија биле зафатени од востаничко движење предводено од Карпош. Напредувањето на австриските сили создало впечаток дека османлиската власт во регионот е сериозно разнишана, што охрабрило дел од локалното население да се крене на оружје.
Карпошовото востание се развило главно во Кумановско и Кривопаланечко. Востаниците освоиле повеќе позиции и создале краткотрајна слободна територија, надевајќи се дека австриското напредување ќе продолжи кон југ и дека ќе можат да дејствуваат заедно против османлиските сили.
Но хабсбуршката офанзива многу брзо го изгубила својот моментум. Австриските единици биле далеку од своите бази, снабдувањето било тешко, болестите се ширеле, а Османлиската Империја започнувала противнапад. Наместо продолжување кон југ, дошло до повлекување.
За востаниците тоа било пресудно. Без силна австриска воена поддршка Карпошовото движење останало изложено на османлиската противофанзива и било задушено до крајот на 1689 година. Така пожарот во Скопје и Карпошовото востание останале дел од истата драматична историска есен, иако станува збор за различни настани со сопствена динамика.
Генералот што го запали градот наскоро умрел од болеста што го следела походот
По напуштањето на Скопје Пиколомини се движел назад кон Косово. Набргу се разболел од чума. На 9 ноември 1689 година починал во Призрен, само околу две недели по опожарувањето на Скопје.
Неговата смрт дополнително покажува колку болеста била присутна во воената кампања. Епидемиите во XVII век можеле да бидат подеднакво разорни за армиите како и самите битки. Војниците се движеле низ опустошени подрачја, живееле во лоши санитарни услови и постојано биле во контакт со локално население, бегалци и други воени единици.
По смртта на Пиколомини хабсбуршката позиција во регионот дополнително ослабнала. Во следните месеци османлиските сили ги враќале изгубените територии, а австриската војска постепено се повлекувала кон север.
Пожар што траел два дена, последици што траеле со децении
Најголемото историско значење на пожарот се гледа во она што се случило откако пламенот се изгаснал. Градот останал со уништени домови, трговски простории и инфраструктура. Дел од населението загинало во воените и епидемиските околности, а многумина го напуштиле Скопје.
Трговската мрежа што му давала економска сила на градот била нарушена. Занаетчиските работилници и дуќаните не можеле едноставно да се обноват со подигање нов покрив – зад нив стоеле луѓе, капитал, снабдувачки врски и пазари што во меѓувреме биле растурени.
Во XVIII век Скопје веќе не ја имало истата сила што ја имало пред пожарот. Градот продолжил да постои и постепено се обновувал, но закрепнувањето било бавно. Потребни биле генерации за бројот на жители и економската активност повторно да почнат значително да растат.
Тоа е причината поради која 26 октомври 1689 година има многу поголемо значење од самиот воен чин на Пиколомини. Пожарот претставува пресек во урбаната историја на Скопје. Еден град што со векови растел како трговски центар во само два дена изгубил голем дел од материјалната основа врз која го градел тоа место.
Колку од старото Скопје исчезнало во огнот?
Кога денес се минува низ Старата скопска чаршија, лесно е различните историски слоеви да се доживеат како една непрекината целина. Но градовите ретко се развиваат така. Скопје било повеќепати рушено од земјотреси, пожари, војни и урбанистички преобразби, а 1689 година е еден од најдлабоките прекини во тој континуитет.
Дел од средновековната и османлиската камена архитектура преживеала, но огромен дел од секојдневниот град – куќите во кои живееле луѓето, малите работилници, дуќаните и дрвената инфраструктура – исчезнал. Токму тие објекти најмалку оставаат археолошки спектакуларни траги, а всушност го сочинуваат најголемиот дел од животот на еден град.
Затоа пожарот ја променил и физичката меморија на Скопје. Она што денес го нарекуваме „старо Скопје“ не е недопрено зачуван град од XVII век, туку простор што преживеал повеќе историски катастрофи и бил повторно граден врз нивните остатоци.
Меѓу легендата за чумата и суровата логика на војната
Со текот на времето приказната за Пиколомини добила речиси легендарна форма. Генералот пристигнал во градот, видел дека владее чума, наредил да се запали за да ја уништи заразата и потоа самиот починал од истата болест. Приказната има јасна драматична структура и затоа лесно се памети.
Историјата, сепак, ретко е толку уредна. Чумата била присутна, Пиколомини навистина починал од неа, а Скопје навистина било запалено по негова наредба. Но документите укажуваат дека одлуката била тесно поврзана и со воената неможност градот да се задржи и со желбата неговите ресурси да не му бидат оставени на противникот.
Оваа разлика е важна затоа што го менува начинот на кој го разбираме настанот. Не станувало збор само за панична реакција пред болест, туку за свесно уништување на град во рамките на една голема војна. Пиколомини знаел дека Скопје има вредност. Токму затоа неговото уништување имало воена смисла.
Два дена што го сменија текот на градската историја
Пожарите завршуваат кога ќе изгори она што може да гори. Последиците на големите урбани катастрофи траат многу подолго. Скопје по 27 октомври 1689 година не престанало да постои, но градот што излегол од пожарот бил посиромашен, со помалку жители и со нарушени трговски врски.
Низ следните векови повторно ќе расте. Железницата во XIX век ќе му даде нов економски импулс, модернизацијата ќе создаде нови населби и институции, а XX век ќе донесе сосема нов градски размер. Во 1963 година друга катастрофа – земјотресот – повторно драматично ќе ја прекине неговата урбана историја.
Но пожарот од 1689 година останува еден од првите настани за кои може јасно да се каже дека постоело Скопје пред него и поинакво Скопје по него. Зад датумот 26 октомври не стои само приказната за еден австриски генерал. Стои моментот кога една европска војна стигнала до улиците, домовите и дуќаните на градот и за два дена го променила патот по кој тој ќе се развива со генерации.
