Една мала предлошка форма може целосно да го промени временското значење на реченицата.
Дали велиме „во понеделник“, „во понеделникот“ или „в понеделник“? Сите три форми можат да бидат правилни, но не значат исто и не се употребуваат во иста ситуација.
Токму оваа јазична дилема е тема на новата содржина од Аудио книга 2 од серијалот „Јазикот е мојата татковина“, во рубриката „Јазична практика“.
По темата за самогласките во рубриката „Граматика-правопис-правоговор“, сега преминуваме кон синтаксата и стилот – таму каде што граматичкото правило директно се среќава со секојдневниот говор.
Во оваа содржина се разгледува употребата на предлогот во во полна и скратена форма – во / в – пред имињата на деновите од неделата. Разликата зависи од тоа дали зборуваме за нешто што се повторува, за определен ден во минатото или за ден што допрва следува.
Сите текстови од серијалот „Јазикот е мојата татковина“ ги објавуваме на Panoptikum.mk, додека аудио публикациите се достапни и преку е-Библиотека Паноптикум.
Синтакса и стил: кога „во“, а кога „в“?
Оригиналниот текст од Аудио книга 2 го пренесуваме во неговата изворна форма.
Синтакса и стил.
Во рамките на оваа рубрика овојпат за употребата на предлогот во во полна и скратена форма (во, в) за деновите на неделата. Многумина прават грешка при неговата употреба во конкретниов случај, иако е тоа одамна поставено-разрешено.
Кога треба да се употребува првата, а кога втората форма?
Постојат три различни ситуации, односно три вида на состави со овој предлог и име на еден од деновите во неделата. Во првиот предлогот во се јавува во полна форма, а името на денот е без член, во неопределна форма; во вториот тој се јавува во полна форма, а именката со која е означен денот е членувана; а во третиот случај тој се јавува во скратена
форма (в), а именката со која е означен денот на седмицата е исто така без член.
Во првата ситуација во се употребува кога се означува дека нешто се повторува во именуваниот ден секоја седмица: “Во понеделник одржуваме состанок”- значи дека секој понеделник одржуваме состанок; потоа, кога се означува нешто што обично станува во именуваниот ден на седмицата (неделата): ” Со Вас можам да се видам само во среда”- значи дека можам да се видам во тој ден, некогаш, неопределено кога; и кога се означува дека нешто станало некогаш во именуваниот ден на некоја неопределена седмица: “Мислам дека беше во четврток”- значи дека било во некој четврток, неопределено кој.
Во втората ситуација, кога предлогот во се јавува во полна форма, а именката е членувана, имаме два вида на употреба: кога се означува дека нешто станало во именуваниот ден на минатата седмица, во именуваниот ден од оние седум што се зад нас: “Во понеделникот одржавме состанок”- значи дека сме го одржале во понеделникот што поминал,
во последниот понеделник; и кога се означува дека нешто станало во именуваниот ден на некоја определена седмица во минатото, настан кој се случил некогаш во определено
време и во определена седмица од минатото: “Го напуштив градот и си заминав на село пред пет години. Беше недела, а во саботата решив така и сега воопшто не
жалам оти станав селанец”- значи дека во тоа определено време, пред пет години, во неделата сум заминал, а претходниот ден сум ја донел таа одлука.
Предлогот во се јавува во скратена форма, како в, кога именката со која е означен денот во седмицата е без член. Со него се означува дека нешто ќе стане или треба да стане во именуваниот ден, во тој ден од седмицата што е пред нас: “В чертврток ќе одржиме состанок, а в петок ќе го почнеме производството на новиот производ”- значи дека овој
четврток, што е пред нас, ќе одржиме состанок, а овој петок, што доаѓа по означениот ден, ќе го почнеме производството.
Треба да се издвои вторник во вакви ситуациии, кој може да оди без предлог, оти е невозможно да се изговори, освен со испуштаwе на предлогот: “в вторник”- “вторник”.
Уште еднаш ќе нагласиме дека рубрикава “Јазична практика” ја реализираме со користеwе на делото “Јазикот наш денешен” во четири книги од Благоја Корубин и брошурките
“Каде грешиме” во издание на МРТВ. Приведените примери се наши.
Три форми, три различни временски значења
Она што на прв поглед изгледа како ситна стилска разлика всушност пренесува важна информација за времето на дејството.
„Во понеделник“ може да означи повторливост или неопределен понеделник. „Во понеделникот“ упатува на точно определен понеделник, најчесто оној што веќе поминал. Скратената форма „в понеделник“ го насочува исказот кон понеделникот што следува.
Токму затоа синтаксата не е само прашање на правилно подредување на зборовите. Со изборот на предлогот, членувањето и формата на именката можеме многу прецизно да покажеме дали зборуваме за минато, за навика или за нешто што допрва ќе се случи.
Правилото станува јасно кога ќе го ставиме во реченица
Ова е и суштината на рубриката „Јазична практика“. Наместо правилата да ги набљудуваме изолирано, тие се проверуваат во конкретна употреба.
Разликите меѓу „во понеделник“, „во понеделникот“ и „в понеделник“ најлесно се разбираат кога ќе ги поврземе со ситуацијата што ја опишуваме. Тогаш граматичката норма престанува да биде апстрактна и станува алатка за попрецизно изразување.
Следно во Аудио книга 2: „Зборовник“
По синтаксата и стилот, следната содржина од Аудио книга 2 нè носи повторно кон богатството на зборовите.
Во рубриката „Зборовник“ ќе се сретнеме со зборови од народниот говор како тафра, довлет, ѓузел, нишан и дерман, а ќе ги отвориме и значењата на два термина што одамна се дел од современиот речник – цензус и технологија.
Од граматичкото правило кон живиот збор – „Јазикот е мојата татковина“ продолжува да го следи македонскиот јазик во неговата историја, строеж, норма и секојдневна употреба.
Продукција: РТД Радио Гром
Автор: Љупчо Димитровски
Продуцент и тонски реализатор: Горан Димитровски
Стручен соработник: Стојка Бојковска, лингвист
