Зборот „аба“ кај нас влегол преку турскиот јазик, а поширокото потекло на зборот се врзува и со арапскиот културен круг. Но, кога ќе го тргнеме јазикот на страна, останува нешто многу поважно – абата не е само назив за ткаенина или за облека, туку збор во кој се насобрани начин на живот, клима, сиромаштија, издржливост и еден цел свет на секојдневна практичност.
Кога ткаенината станува дел од животот
Аба е дебело, грубо, волнено платно, блиско по карактер на шајакот и клашната. Во македонската традициска облековна култура таа не е украс за гледање од далеку, туку материјал создаден да трае, да грее и да издржи. Токму затоа и не треба да ја читаме само како етнографски поим, туку како сведоштво за време во кое облеката морала да биде функционална, цврста и прилагодена на суровите услови на живот. За поширок контекст на мариовската народна носија, овој материјал е добар почетен извор, а за поширок ориентален контекст на зборот и облеката корисен е и записот за ʿaba.
Аба во Мариово – тивка, бела, неопходна
Во Мариово, еден од највпечатливите простори на македонската облековна традиција, абата е составен дел од носијата и кај мажите и кај жените. Кај машката носија се појавува како бела клашнена аба, со крој ист како кошулата, но покуса. Токму таа едноставност е нејзината сила – не настапува како раскош, туку како основа. Кај женската носија, пак, станува дел од една многу посложена, потешка и визуелно побогата целина, во која секој слој има своја функција, тежина и симболика. Она што денес лесно го кажуваме како „народна носија“, некогаш било реална, тешка и буквално телесна обврска. За мариовската женска носија во литературата се наведува дека се вбројува меѓу најубавите, но и најтешките во Македонија, а невестинската варијанта надминувала 50 оки – односно околу 63 килограми. Тоа е важна корекција во однос на податокот од 48 килограми: кога станува збор за факт, подобро е да останеме на формулацијата што ја бележат достапните извори.
Носијата не е само украс, туку систем
Затоа абата не треба да се гледа изолирано. Таа живее во однос со кошулата, појасот, чорапите, прегачот, гуната, калците, опинците, со везот и со накитот. Во машката носија е дел од еден строг, сточарски, планински ред. Во женската – особено во мариовската – таа влегува во ансамбл што е визуелно богат, но и физички тежок, скоро монументален. Кога ќе се каже дека носијата е „колоритна“, тоа често звучи декоративно. А всушност, зад таа колоритност стојат труд, рачна изработка, локална естетика и цел еден код на припадност. За поширок увид во народната носија во Мариово, овој локален ресурс е корисен како дополнителен визуелен и културен ориентир.
Од Мариово до пустината
Интересно е што зборот и поимот „аба“ не живеат само во македонскиот контекст. Во арапската и пошироката блискоисточна традиција, ʿaba или abaya означува широка горна облека, често поврзана со арапски номадски заедници, вклучително и Бедуините. Во таков контекст, таа најчесто се врзува со облека од волна или камилско влакно и со идеја за наметка што не е само за носење, туку и за преживување – како заштита, покривка, па дури и практичен предмет со повеќе намени. За тоа добар извор е записот во Encyclopaedia Iranica, а поширока контекстуализација дава и Britannica. Тука станува јасно дека абата, иако на прв поглед изгледа како скромна и едноставна работа, е всушност дел од една голема приказна. Таа патува низ јазици, низ цивилизации и низ различни предели – од балканска планинска носија до пустинска номадска наметка. И секаде ја следи истата логика: човекот не прави облека само за да се облече, туку за да се снајде во светот.
Зошто вакви зборови не смеат да исчезнат
Затоа вреди да се задржиме на вакви зборови. Не од носталгија. Туку затоа што тие се мали архиви на едно време. „Аба“ не е само термин од речник или музејска белешка. Тоа е збор што носи текстура, тежина и допир. Збор што кажува како се живеело, што се ткаело, што се носело и колку блиску до телото била културата. И можеби токму затоа денес ни звучи толку старо, а всушност толку живо.
