Ние ретко се претставуваме само со своето име. Речиси веднаш до него доаѓа уште нешто: професијата, образованието, функцијата, семејството, местото од кое доаѓаме, луѓето што ги познаваме, понекогаш и она што го поседуваме. Општеството сака да нè смести некаде, да нè препознае преку категорија и да процени какво место заземаме меѓу другите.
Најопшто, општествениот или социјалниот статус ја означува положбата на личноста во одредена средина и степенот на престиж, авторитет и привилегии што ѝ се припишуваат. Врз него влијаат професијата, образованието, приходите, потеклото, угледот и влијанието. Но зад оваа дефиниција стои подлабоко прашање: што се случува кога местото во општеството почнува да се доживува како мерка за личната вредност?
Тогаш веќе не станува збор само за социологија. Темата навлегува во самодовербата, споредувањето со другите, изборот на средина, можностите што ни се отвораат и начинот на кој другите нè слушаат или игнорираат.
Никој не започнува од исто место
Постои привлечна претстава дека секој може да стигне каде што сака ако доволно учи, работи и истрае. Таа идеја ја поттикнува личната одговорност, но станува проблем кога ќе се претвори во апсолутно правило.
Луѓето не се раѓаат во еднакви услови. Едно дете расте во дом со книги, стабилни приходи, образовани родители и сигурност. Друго расте во средина во која семејството секој месец пресметува дали ќе има доволно за основните потреби. Едното може долго да бара што сака да стане. Другото многу порано мора да размислува како да преживее.
Ниту една од тие почетни позиции однапред не го определува талентот или карактерот на човекот. Но, ги определува условите во кои тие ќе можат да се развијат. Затоа дел од нашата општествена положба ја стекнуваме преку образование, работа и лични достигнувања, а друг дел го затекнуваме: семејното потекло, материјалните услови, средината и можностите што ни биле достапни уште пред сами да можеме да избираме.
Тоа не ја укинува личната одговорност. Само ја прави сликата пореална. Не е чесно секој успех целосно да се припишува на индивидуалната способност, ниту секој неуспех да се толкува како личен недостаток.
Статусот не е само богатство
Кога зборуваме за висока општествена положба, првата асоцијација често е богатството. Парите навистина носат сигурност, подобро домување, образование, патувања, пристап до одредени кругови и, пред сè, поголема слобода на избор. А парите не се исто што и угледот, ниту угледот е исто што и моќта.
Човек може да биде богат, а да нема особена почит во средината. Друг може да нема голем имот, но неговото знаење и дело да му обезбедуваат силен авторитет. Универзитетски професор, лекар, научник, писател или уметник може да ужива висок престиж иако неговата економска моќ е далеку помала од онаа на богат претприемач.
Парите овозможуваат пристап до ресурси. Престижот носи признание. Моќта овозможува влијание врз одлуките и врз животите на другите. Во реалноста, овие три нешта понекогаш се преклопуваат, а понекогаш воопшто не одат заедно.
Невидливата привилегија
Една од особеностите на повисоката општествена положба е што нејзините предности со време можат да станат невидливи за оној што ги има. Човек кој отсекогаш имал пристап до добро образование може да поверува дека образовниот успех зависи само од трудот. Оној што располага со силна мрежа од познанства лесно може сите свои можности да ги припише исклучиво на сопствените способности.
Општествената позиција работи и пред човек да проговори. Истите зборови понекогаш имаат различна тежина во зависност од тоа кој ги кажува. Титулата однапред создава доверба. Функцијата обезбедува внимание. Припадноста кон влијателна средина отвора врати уште пред да биде проценета способноста.
Така се создава своевиден општествен кредит. Оној што веќе го има полесно добива нов, додека други мораат постојано да докажуваат дека заслужуваат да бидат видени и сослушани.
Кога професијата станува идентитет
Во секојдневието често прашуваме: „Што работиш?“ Навидум обично прашање, а во него е скриен цел систем на проценка.
Одговорот веднаш сугерира образование, приходи, животен стил и круг на луѓе. Професијата станува кратенка преку која мислиме дека знаеме нешто за човекот. Тоа е практично, но и опасно. Лекарот станува „лекарот“, директорот „директорот“, работникот „работникот“, невработениот „невработениот“. Човекот постепено исчезнува зад улогата.
Кога професијата ќе стане главен темел на идентитетот, нејзиното губење може да биде многу повеќе од економски удар. Пензионирањето, отказот, пропаѓањето на бизнисот или губењето на функцијата понекогаш го отвораат прашањето: „Кој сум јас сега?“
Токму тогаш станува видлива разликата меѓу она што човекот го работел и она што човекот е.
Статусот како споредба
Општествената положба речиси секогаш постои во споредба.
Човек може да се чувствува материјално обезбеден сè додека не влезе во средина во која речиси сите имаат многу повеќе. Истото образование може да биде исклучително во една средина, а просечно во друга. И една професија може да ужива различен престиж во различни општества.
Нашата склоност да се проценуваме преку споредба со другите денес е дополнително засилена од социјалните мрежи. Некогаш човек главно се споредувал со соседите, колегите и роднините. Денес во телефонот носи бесконечна поворка од туѓи успеси: подобри домови, повисоки приходи, поскапи патувања, поуспешни кариери, повлијателни пријателства и внимателно режирани животи.
Проблемот е што нашиот секојдневен живот го споредуваме со туѓиот избран кадар.
Социјалните мрежи и новата трговија со престиж
Дигиталната култура го демократизираше пристапот до јавноста. Денес човек не мора да има институционална функција или голем капитал за неговата мисла да стигне до илјадници луѓе. Истовремено се создаде и нова економија на внимание. Следбениците, допаѓањата, прегледите и видливоста станаа знаци на општествено признание. Тие не се исто што и знаење, авторитет или реална моќ, но лесно можат да изгледаат така.
Оттука произлегува еден од парадоксите на нашето време: највидливиот човек не мора да биде највлијателниот, највлијателниот не мора да биде најстручниот, а најстручниот можеби воопшто нема да биде видлив.
Кога вниманието станува валута, човекот сè почесто не покажува само што мисли, туку создава слика за тоа кој сака другите да веруваат дека е.
Зошто ни е важно што мислат другите?
Желбата за признание не е доказ за површност. Човекот е општествено суштество и чувството дека сме прифатени и почитувани има длабоко психолошко значење. Проблемот се јавува кога признанието престанува да биде дел од животот и станува негов главен судија. Тогаш не купуваме нешто само затоа што ни треба, туку затоа што нешто кажува за нас. Не избираме професија според интересот, туку според престижот. Не прашуваме дали живееме добро, туку дали изгледа дека живееме подобро од другите.
Автомобилот повеќе не е само превоз. Облеката не е само облека. Адресата не е само место на живеење. Стануваат пораки со кои човекот ја покажува сопствената положба.
Проблемот не е во успехот, убавите предмети или желбата за подобар живот. Проблемот започнува кога преку нив мора постојано да се докажува сопствената вредност.
Општествената положба има материјални последици
Оваа тема не се сведува само на престиж и самодоверба. Образованието, приходите, домувањето, работните услови и социјалната поддршка реално влијаат врз квалитетот на животот.
Човекот што има сигурна работа, стабилно домување и финансиска резерва носи поинакви одлуки од човекот што живее под постојана закана од губење на приходот. Истиот проблем изгледа различно кога некој има пари, контакти и институционална поддршка и кога е оставен сам со него.
Личниот избор има значење, но изборот никогаш не се случува во празен простор.
Што се случува кога позицијата ќе исчезне?
За вистинската тежина на општествената положба често дознаваме дури кога човек ќе ја изгуби. Тогаш некои односи се разредуваат, телефоните поретко ѕвонат, а вратите што некогаш лесно се отворале стануваат потешки. Излегува на површина непријатно прашање: колку од почитта му припаѓала на човекот, а колку на неговата функција?
Токму овде се судираат личната одговорност и ограничувањата на средината. Човек може да биде способен и вреден, а сепак да чувствува дека системот не му овозможува признание или можност. Од друга страна, не секој личен неуспех може да се објасни со неправедноста на општеството.
Зрелото гледање бара да се признаат и двете страни.
Статусот и достоинството не се исто
Општеството мора да разликува улоги, компетенции и одговорности. Не може секој да биде хирург, судија, професор или инженер само затоа што го посакува тоа. Знаењето мора да се докаже, а одговорноста да се заслужи. Требас секогаш да се има предвид: од тоа не следува дека човекот со повисока функција има поголема човечка вредност.
Невработениот не е помалку човек од директорот. Работникот не е помалку достоинствен од сопственикот. Човек без диплома може да поседува мудрост што формалното образование не ја гарантира, исто како што високото образование не е доказ за морална зрелост.
Кога оваа граница ќе се избрише, разликите во функциите лесно се претвораат во поделба на „поважни“ и „помалку важни“ луѓе.
Човекот зад титулата
Не е проблем човек да сака успех, признание, подобар живот и материјална сигурност. Амбицијата може да биде силна творечка енергија. Прашањето е што останува кога ќе ги тргнеме титулата, функцијата, автомобилот, визит-картичката и луѓето што нè поздравуваат затоа што имаме нешто што им е потребно. Тогаш остануваат карактерот, знаењето, интегритетот и начинот на кој сме се однесувале кон луѓето од кои ништо не сме можеле да добиеме.
Општествената положба е реална и има последици. Таа може да отвора врати, да создава можности и да влијае врз животниот пат. Но таа е само една димензија на човекот, не негова целосна дефиниција.
Можеби затоа зрелоста на едно општество најдобро се гледа во тоа дали умее да ја зачува разликата меѓу хиерархијата на функциите и еднаквоста на човечкото достоинство. А вистинската мерка на личноста најчесто се открива токму таму каде што титулите престануваат да помагаат.
