Октомври не доаѓа нагло. Тој пристигнува тивко, речиси незабележливо, со едно пожолтено ливче на прагот, со првата подолга сенка попладне, со утро во кое воздухот мириса поинаку. Летото сè уште не е сосема заборавено, а зимата сè уште не се осмелила да се покаже. Меѓу нив стои октомври – како стар раскажувач што знае дека секој крај во себе веќе носи почеток.
Во македонската народна традиција старото име на октомври е листопад – едно од оние имиња што речиси и не треба да се објаснуваат. Тоа не брои месеци, туку ја набљудува природата. Лисјата паѓаат, шумите ја менуваат бојата, дрвјата полека се соголуваат и земјата се прекрива со жолта, бакарна, црвена и кафеава покривка. Старите македонски имиња на месеците воопшто биле тесно поврзани со природните циклуси и земјоделските работи, па така октомври станал – листопад.
И можеби токму тоа име подобро од секое друго ја кажува суштината на месецот.
Како осмиот месец стана десетти
Современото име октомври носи една мала календарска загатка. Доаѓа од латинското octo – осум. Но октомври денес е десеттиот месец во годината.
Причината лежи во стариот римски календар, во кој годината започнувала во март. Според тој распоред, октомври навистина бил осми месец. Кога календарскиот систем подоцна бил променет, а јануари и февруари го зазеле почетокот на годината, октомври се преселил на десеттото место – но старото име останало. Така, самиот збор „октомври“ е мал историски фосил: трага од време кога луѓето поинаку ја броеле годината.
Октомври има 31. ден, на северната Земјина полутопка е вториот целосен месец на есента и е еден од главните периоди на преминот од топлата кон студената половина од годината.
Календарот може да ги изброи деновите, но не може да го измери чувството на октомври.
Листопад – календар напишан од природата
Во старите селски средини времето не се мерело само со датуми. Се мерело со жетвата, гроздоберот, првиот мраз, преселбата на птиците, собирањето дрва и моментот кога стоката требало почесто да останува во затворено. Затоа „листопад“ е повеќе од име. Тоа е известување.
Шумата му кажува на човекот: летото заврши. Дрвото го пушта она што напролет со толку сила го создало. Листот што бил зелен, потоа жолт и црвен, конечно паѓа на земјата. Но тоа не е само умирање. Паднатиот лист се распаѓа, ја храни почвата и станува дел од новиот живот.
Во таа едноставна природна преобразба луѓето отсекогаш гледале нешто повеќе од ботаника. Гледале приказна за себе.
Месец меѓу светлината и темнината
Во октомври деновите забележливо се скратуваат. Сонцето стои сè пониско, утрата стануваат посвежи, ноќите подолги, а маглите почести.
Во Македонија тоа е време кога летната суштина на пејзажот постепено исчезнува. На повисоките планини студот може да дојде рано; во котлините утрата веќе знаат да бидат остри, додека преку ден сè уште може да се појави прекрасно топло сонце. Тоа е она необично октомвриско време кога човек наутро облекува јакна, напладне ја носи преку рака, а навечер повторно ја закопчува.
Токму променливоста му ја дава убавината. Октомври не ветува стабилност. Тој ветува преобразба.
Од гроздоберот кон зимницата
Во традиционалниот живот октомври бил еден од последните големи работни месеци пред зимата.
Гроздоберот во многу краишта започнувал порано, но подрумите во октомври сè уште мирисале на грозје, шира и младо вино. Во стариот Рим октомври исто така бил тесно поврзан со бербата на грозјето и со виното; на 11 октомври се одржувала Медитриналија, празник поврзан со новото вино. Во македонското село, пак, есента значела и полнење амбари, сушење пиперки, подготовка на зимница, прибирање дрва, чистење ниви и подготовка за есенската сеидба.
Куќата постепено станувала центар на животот. Летниот двор се празнел. Огништето повторно станувало важно.
Месецот на Света Петка и патот кон Митровден
Во народниот календар октомври не бил определуван само според бројот на денови.
Во еден традиционален македонски систем, листопад се сместувал приближно во периодот од Петковден до Митровден, што покажува колку народното мерење на времето било врзано за празници и природни пресврти, а не само за фиксните граници на официјалниот календар. Света Петка во балканската народна култура добила многу пошироко значење од строго црковното. Околу нејзиниот ден се испреплетувале христијански верувања, постари народни претстави, забрани, обичаи и надежи за здравје и заштита. Митровден, пак, во традиционалната балканска претстава често ја означувал границата кон зимската половина од годината.
И така октомври станувал мост: од последните топли денови кон времето на огништето.
Старите богови не исчезнуваат лесно
Пред христијанските празници, есента веќе имала своја митологија. Кај старите народи периодот на завршувањето на жетвата бил исполнет со ритуали. Земјата дала плод и сега требало да се „смири“. Човекот ѝ земал жито, овошје, грозје – а во обредите симболично ѝ возвраќал благодарност.
Во древниот Рим октомври бил месец во кој се одржувале повеќе обреди поврзани со земјоделството, виното, водата и со богот Марс. Завршувала и традиционалната сезона на воените походи, која симболично започнувала напролет. Тоа е интересна двојност: октомври истовремено го затворал времето на земјоделската работа и времето на војувањето.
И нивата и бојното поле требало да замолчат пред зимата.
Есента како време на духовите
Кога денот станува пократок, а ноќта подолга, човечката фантазија отсекогаш станувала побогата. Веројатно затоа во многу европски култури крајот на октомври е поврзан со приказни за мртвите, духовите и преминувањето меѓу световите.
Најпознат пример е древната келтска традиција на Самхајн, празник што го означувал преминот кон зимскиот дел од годината и со текот на вековите станал еден од културните корени на современиот Ноќ на вештерките – Halloween. Октомври и денес во западната култура силно се поврзува со тие претстави.
Идејата е многу постара и поширока од еден празник. Кога природата „умира“, човекот неизбежно размислува за смртта. Кога шумите остануваат без лисја, патеките стануваат пусти, маглата ги брише далечините, а ноќта доаѓа порано, границата меѓу видливото и невидливото во народната фантазија станува потенка.
Тогаш се раѓаат приказните. За сеништа покрај патишта. За гласови од празни куќи. За предци што се враќаат во сон. За огнови што не треба да се гаснат пред полноќ. Не затоа што октомври бил „страшен“ месец, туку затоа што бил месец во кој човекот посилно ја чувствувал тајната на исчезнувањето.
Огнот повторно станува центар
Кога ноќите станувале студени, огнот повторно добивал централно место. Околу огништето не се добивала само топлина. Околу него се прераскажувале легенди. Старите им раскажувале на младите кој извор бил самовилски, на кое место не треба да се минува по полноќ, која шума има свој дух, како некој предок видел необична светлина над планината и зошто одредено дрво никогаш не треба да се сече.
Така октомвриската ноќ станувала своевидна библиотека без книги. Приказните биле нејзините страници.
Бабиното лето – последна измама на сонцето
А потоа, токму кога човек ќе помисли дека студот победил, октомври знае да подари неколку топли, мирни денови. Сонцето повторно блеска. Небото станува високо и сино. Пајаците пуштаат долги сребрени нишки низ воздухот.
Во народниот говор тие денови често ги нарекуваме бабино лето. Како природата уште еднаш да се предомислила. Но само накратко. Тоа е последното потсетување на летото пред вистинската студена сезона. Можеби токму затоа тие денови ни се толку драги: убавината е посилна кога знаеме дека нема долго да трае.
Октомвриските бои
Ниту еден друг месец не ја претвора смртта на листот во толкава раскош. Хлорофилот исчезнува, зелената боја се повлекува и пред очите излегуваат жолтите и портокаловите пигменти што дотогаш биле прикриени. Кај одредени видови се појавуваат и црвени нијанси.
Шумата станува огромна палета. Злато. Бакар. Крвено црвено. Кафеаво. И сето тоа непосредно пред гранките да останат голи. Октомври како да ја познава една од најстарите вистини на уметноста: понекогаш најсилната убавина се појавува токму пред исчезнувањето.
Што ни кажува листопадот?
Современиот човек речиси престанал да го чита календарот во природата. Датумот го гледаме на телефон. Температурата – на апликација. Дождот – на радар. Изгрејсонцето и зајдисонцето – во табела.
Но старото име листопад нè потсетува на поинакво време. Време кога човекот знаел кој месец е само затоа што погледнал низ прозорецот. Лисјата биле календар. Птиците – часовник. Мирисот на земјата – временска прогноза. Ѕвездите – карта.
А првиот студ – известување дека зимата патува кон селото.
Октомври како човечка возраст
Ако пролетта е детството, а летото младоста, октомври можеби е зрелоста. Не староста. Сè уште има сонце. Сè уште има плодови. Сè уште има топлина. Но веќе постои сознанието дека ништо не трае бесконечно.
Затоа октомври не е тажен месец. Тој е мудар месец. Го учи човекот дека пуштањето не мора да значи пораз.
Дрвото не го задржува листот по секоја цена. Го пушта. За да ја преживее зимата. И напролет повторно да создаде нов.
Приказната на последниот лист
Замислете едно старо дрво на крајот од македонско село. Под него летоска седеле луѓе во дебела сенка. Децата трчале околу стеблото. Некаде во близина ѕвонеле чаши, лаеле кучиња и мирисала косена трева. Сега е октомври. Дворот е празен. Од оџакот излегува првиот тенок чад. На дрвото останал само еден жолт лист. Ветерот го ниша.
Старецот што живее во куќата го гледа низ прозорецот и си помислува: „Уште се држи“.
Следното утро листот го нема. Паднал во текот на ноќта. Но старецот не е тажен. Знае дека дрвото не умрело. Само се подготвува.
И можеби токму во тоа е целата приказна за октомври. Во природата ништо вистински не исчезнува. Само ја менува формата. Листот станува земја. Плодот станува семе. Летото станува спомен. Споменот станува приказна.
А октомври – стариот листопад – секоја година повторно доаѓа да нè потсети дека минливоста не е спротивност на животот.
Таа е неговиот ритам.
Клучниот македонски народен назив е листопад, додека во поширокиот јужнословенски простор се среќаваат и називи како „митровски месец“, но тие не треба автоматски да се претставуваат како општ македонски назив.
