Во народната мудрост најчесто нема големи говори, ниту сложени докажувања. Има кратка средба, една реченица што изгледа обична, а потоа – пресврт. Токму таква е приказната „Царот и философот“, запишана од
Марко Цепенков, еден од најзначајните собирачи на македонски народни умотворби.
На прв поглед, ова е духовита анегдота за цар и философ. Но зад нејзината едноставна сцена стои стара и многу човечка вистина: човекот планира, мисли дека знае каде оди, смета дека го држи патот во свои раце – а животот, за миг, го носи таму каде што не претпоставувал.
Средба на патот
Еден ден, царот се шетал низ чаршијата. Одел меѓу луѓето, гледал што се случува, се движел како човек што има власт и навика сите да му одговараат веднаш. На патот го сретнал еден философ, човек што му бил познат.
Царот го прашал:
– Каде вака, философе, си се упатил низ чаршија?
Философот му одговорил мирно:
– И јас не знам, честити царе, кај одам.
Во таа реченица немало ни дрскост, ни подбив, ни желба да се навреди царот. Но власта ретко сака нејасни одговори. Таа бара јасност, покорност, сигурност, дури и таму каде што животот не дава сигурност. Царот го сфатил одговорот како непочитување, па наредил философот да го земат и да го стават во апсана, додека тој да се врати од прошетката.
Мудроста што доаѓа по казната
Кога царот се вратил, го извадиле философот од затворот и го довеле пред него. Царот почнал да го испрашува, веќе уверен дека треба да му одржи лекција.
– Оти, бре философе, ти прееска не ми кажа кај одиш, кога те сретнав на патот и те прашав?
Тогаш философот го дал одговорот поради кој оваа кратка приказна останала жива:
– Ами кај знаев, честити царе, дека ќе ме кладеш в апсана, па да ти кажам и да ти речам: в апсана одам, честити царе.
Тука е целата сила на народната мисла. Философот не се брани со голема мудрост, ниту со учен јазик. Тој само ја кажува вистината до крај: ако човек не знае што ќе му се случи за еден миг, како може со сигурност да каже каде оди?
Во оваа мала сцена царот станува ученик, а затвореникот – учител. Моќта мора да слушне нешто што не може да го нареди. Човекот може да тргне кон чаршија, кон работа, кон средба, кон некоја своја намера; но меѓу намерата и исходот секогаш има простор што не му припаѓа целосно нему.
Кога царот ја разбира поентата
Царот, слушајќи го одговорот, се зачудил. Наместо да го казни, станал и му дал голем бакшиш. Во таа промена има уште една важна порака: вистинската мудрост не ја понижува власта, туку ја тера да се препознае себеси.
Царот признал:
– Вистина така е, бре философе. Човек не знае каде оди и не знае што прави; човек ја наредува, а Господ му ја одредува работата.
Тоа е реченица што ја носи целата приказна. Таа не го одзема човечкиот напор, ниту го поништува планот. Но го поставува човекот на неговото вистинско место. Ние правиме намери, донесуваме одлуки, тргнуваме по патишта што ни изгледаат познати. Сепак, во животот има нешто поголемо од нашата пресметка, нешто што ја менува насоката без да нѐ праша.
Зошто оваа приказна останува свежа
„Царот и философот“ е кратка народна приказна, но во неа се допираат неколку трајни теми: односот меѓу власта и мудроста, границата на човечкото знаење, непредвидливоста на судбината и смирението пред она што не можеме да го контролираме.
Народниот раскажувач не му држи лекција на читателот. Тој само ни покажува ситуација во која еден човек, казнет затоа што рекол дека не знае каде оди, на крајот се покажува како единствениот што кажал вистина. Токму затоа приказната не старее. И денес човекот често мисли дека сѐ може да испланира, пресмета и обезбеди. А доволен е еден неочекуван настан за да се покаже дека патот не секогаш завршува таму каде што сме мислеле.
Во таа смисла, мудроста на философот не е во тоа што знае повеќе од другите, туку во тоа што знае дека не знае сѐ. Тоа е најтешкото знаење – и можеби најпотребното.
Запишал: Марко Цепенков.
Оригинален народен запис
Еден цар се шетал по чаршија еден ден и шетајќи стоел на патот еден философ што му бил познат на царот.
– Каде вака философе – му рекол царот – си се упатил низ чаршија?
– И јас не знам, честити царе, кај одам – му одговорил философот.
– Земете го философот и клајте го в апсаана (затвор) дури да си дојдам јас, па после ќе му кажам на кого не му кажува каде оди.
Го зеле философот и го однесле апсаана. Откако беше си дошол царот од прошетка, го извадил философот од апсаана и фатил да го суди, и му вели:
– Оти, бре философе, ти прееска не ми кажа кај одиш, кога те сретнав на патот и те прашав?
– Ами кај знаев, честити царе, дека ќе ме клаиш апсаана, па да ти кажам и да ти речам: апсаана одам, честити царе.
Кога го чу тој одговор од философот, царот се зачуди, стана и му даде голем бакшиш.
– Вистина така е, бре философе – му рекол царот – човек не знае каде оди и не знае што прави; човек ја наредува, а Господ му ја одредува работата.
(Запишал: Марко Цепенков)
