Од соработката со Градска библиотека „Браќа Миладиновци“ – Скопје, во е-Библиотека Паноптикум објавуваме уште едно значајно дело од македонското културно наследство – „Бегалка“ од Васил Иљоски.
Упатуваме голема благодарност до библиотеката „Браќа Миладиновци“ за соработката, довербата и можноста ова дело да стане дел од нашата е-Библиотека. Зад секое вакво дигитално враќање на една стара книга стои нешто многу поголемо од пренесување страници од хартија на екран. Се обновува врската меѓу генерациите. Книга што некогаш се земала од библиотечна полица, се читала под ламба, се носела дома или се изучувала во училиште, повторно добива можност да стигне до читател кој можеби денес првпат го среќава името на Васил Иљоски.
Изданието што се чува во Дигиталната библиотека „Браќа Миладиновци“ е објавено во Скопје во 1950 година од Државното книгоиздателство на НР Македонија. Формално, „Бегалка“ е драма во пет чинови. Но ако ја читаме само како задолжително дело од историјата на македонската литература, ќе пропуштиме добар дел од нејзината сила. Во овие страници има љубовна приказна, семејна драма, класен конфликт, судир на генерации, страв од јавното мислење, борба за личен избор и еден цел општествен поредок кој се обидува да одлучи кој со кого смее да живее.
Куманово не е само место на дејството – тоа е уште еден лик во драмата
Дејството се случува во првата деценија на дваесеттиот век во Куманово. Тоа не е случајна географска рамка. Градот во „Бегалка“ живее. Улицата гледа, соседството слуша, орото коментира, чаршијата знае, роднините пресудуваат. Приватноста каква што ја разбираме денес речиси и да не постои. Секој личен избор многу лесно станува јавна работа.
Иљоски ја отвора драмата во заеднички простор, меѓу младите што играат оро, старите што набљудуваат, свирачите, момчињата, девојките, меаната и секојдневниот градски живот. Уште во тој почеток се поставува основниот механизам на светот во кој живее Ленче: младите имаат чувства и желби, но околу нив постојано има очи. Флертот мора да биде претпазлив, љубовта се крие, гласот на заедницата никогаш не е далеку.
Така Куманово станува повеќе од сценографија. Тоа е систем од правила. Куќата, улицата, орото, чаршијата и семејството се поврзани во една мрежа во која поединецот тешко може да направи нешто без последици. Токму затоа бегството во оваа драма не е само физичко напуштање на домот. Тоа е обид да се излезе од однапред определената улога.
Љубовта на Ленче и Бошко е опасна затоа што не ја почитува економијата на бракот
На површината, „Бегалка“ може да се чита како приказна за двајца млади кои се сакаат, а родителите им стојат на патот. Но конфликтот оди многу подлабоко. Проблемот со Бошко не е неговиот карактер. Тој е млад занаетчија, работлив и подготвен да создава. Проблемот е неговата општествена позиција. Во очите на светот на Аџи-Трајко, љубовта не е доволна валута.
Аџи-Трајко е богаташ и лихвар. Кога се разговара за иднината на Ленче, предност добива Досе, синот на богатиот трговец Стојко. Дури и кога слабостите на Досе се видливи, богатството и семејниот статус тежат повеќе од желбата на девојката. Во една таква логика бракот не е само интимна заедница меѓу две личности. Тој е продолжение на имотот, угледот, родот и позицијата.
Токму тука Иљоски го погодува нервот на патријархалното општество. Ленче е сакана ќерка додека нејзината волја се движи во границите на волјата на таткото. Во моментот кога таа сака нешто друго, љубовта на семејството се претвора во инструмент на дисциплина. Домот што би требало да биде безбедност почнува да личи на простор во кој иднината ѝ е веќе договорена.
Тоа е една од причините поради кои „Бегалка“ преживува многу подолго од историската средина што ја опишува. Формите се менуваат, општествата се менуваат, законите се менуваат, но прашањето останува вознемирувачки препознатливо: што се случува кога семејството верува дека има право да одлучува наместо човекот што го сака?
Ленче не бега од домот – таа бега од туѓата верзија на сопствениот живот
Насловот „Бегалка“ е суров затоа што веднаш го именува главниот лик преку престапот што општеството ѝ го припишува. Не „вљубена“, не „девојка“, не „ќерка“, туку – бегалка. Во самиот збор веќе се наоѓа пресудата на средината.
Но од денешна перспектива токму тука може да се направи едно поинакво читање. Ленче не бега затоа што нема каде да оди. Таа заминува затоа што сите легитимни патишта кон сопствениот избор ѝ се затворени. Таа се обидува да го почитува семејството, се надева дека мајка ѝ ќе посредува, стравува од таткото и долго се наоѓа меѓу чувството на должност и сопствената желба. Бегството доаѓа кога системот веќе не остава простор за договор.
Во тоа има нешто многу посилно од романтична авантура. Изборот на Ленче има цена. Таа знае дека заминувањето значи повреда на родителите, јавна осуда, нарушување на семејниот углед и неизвесност. Затоа нејзината одлука не е лесна победа на љубовта. Таа е избор меѓу две болки: да го изгуби Бошко или да го прекрши светот во кој е воспитана.
Иљоски не ја претвора во апстрактен симбол. Ленче се плаши, се двоуми, чувствува вина, сака, страда. Токму таа човечка противречност ѝ дава сила. Таа не станува слободна затоа што престанува да го сака семејството. Напротив, трагедијата на ситуацијата е што мора да се спротивстави токму на луѓето кон кои чувствува припадност.
Аџи-Трајко: кога таткото станува чувар на поредокот
Лесно би било Аџи-Трајко да се чита како едноставен негативец. Но тогаш драмата би била многу посиромашна. Тој е производ и чувар на свет во кој угледот, имотот, семејното име и зборот на таткото имаат речиси институционална сила. Неговата трагедија е што љубовта кон ќерката не успева да ја надмине потребата да остане господар на сопствениот дом.
Во патријархалниот модел авторитетот мора да изгледа непоколеблив. Попуштањето не се доживува само како семеен компромис, туку како слабост пред јавноста. Затоа во „Бегалка“ постојано чувствуваме дека покрај таткото и ќерката постои трет учесник во конфликтот: што ќе речат луѓето?
Токму тој невидлив суд е еден од најмоќните ликови во драмата. Срамот не е внатрешно чувство, туку јавна категорија. Честа не е само лична доблест, туку нешто што мора да биде признаено од заедницата. Семејството не го живее својот живот само за себе, туку и пред очите на другите.
Затоа конфликтот меѓу Ленче и татко ѝ е истовремено конфликт меѓу човекот и системот. Ако Аџи-Трајко попушти, тој не чувствува дека само ѝ дозволил на ќерката да го избере саканиот човек. За него тоа значи дека се откажал од дел од моќта врз која се темели неговиот идентитет.
Бошко и достоинството на човекот кој треба сам да си го изгради животот
Бошко е важен и поради уште една причина. Тој не е богат наследник кој доаѓа да ја преземе девојката од друг богат дом. Тој е занаетчија. Во неговата визија за иднината има работа, куќа што треба да се направи, раце со кои треба да се создаде нешто. Тој нема капитал со кој ќе го купи одобрувањето на Аџи-Трајко.
Оттука љубовниот конфликт добива класна димензија. Од едната страна е богатството што сака да се репродуцира преку бракот. Од другата е човекот кој нема доволно имот, но верува дека може да изгради живот со сопствен труд. За Аџи-Трајко тоа не е исто. За Ленче – очигледно е.
Во тој судир Иљоски поставува прашање што оди подалеку од конкретната љубовна приказна: колку вреди човекот ако ја тргнеме неговата семејна позиција, имотот и презимето? Бошко нема доволно богатство за да биде „добра партија“, но има нешто што не може да се внесе во мираз – способност да сака, да работи и да ја замисли иднината како нешто што допрва ќе се создава.
Жените во „Бегалка“ живеат во истиот систем, но не стојат на исто место во него
Особено интересно е што патријархатот во драмата не се одржува само преку мажите. Женските ликови покажуваат различни начини на преживување во истиот поредок. Велика ја разбира ќерката и чувствува колкава е нејзината мака, но и нејзината моќ има граници. Таа може да советува, да моли, да посредува, да плаче – конечната одлука сепак му припаѓа на таткото.
Од друга страна, Мирса го репродуцира истиот систем на вредности и станува негов активен глас. Тоа е многу важен детал. Општествените правила не преживуваат само затоа што некој ги наметнува со сила. Тие преживуваат и затоа што луѓето ги усвојуваат, ги повторуваат и ги пренесуваат како нешто природно.
На тој начин „Бегалка“ не ни нуди едноставна поделба на добри жени и лоши мажи. Наместо тоа гледаме структура во која секој има различна количина на моќ, а дел од ликовите ја користат за да го зачуваат поредокот, додека други се обидуваат да создадат пукнатина во него.
Смеата кај Иљоски не е украс – таа е оружје
Една од големите вредности на „Бегалка“ е што тешката тема не е затворена во мрачна и патетична атмосфера. Во драмата има хумор, досетки, жив говор, народ, песни, задевања, карактерни судири. Трендо, момчињата, девојките и луѓето околу главните ликови создаваат свет што постојано се движи.
Но смеата кај Иљоски има двојна природа. Таа може да ослободува, да го исмева претенциозниот авторитет и да ги руши дистанците, но може и да биде форма на јавен притисок. Оној што е исмеан пред заедницата губи дел од својата моќ. За човек како Аџи-Трајко тоа е особено болно, бидејќи неговата позиција зависи и од тоа како го гледаат другите.
Токму затоа народот не е обична позадина. Тој е хор што набљудува, коментира и пресудува. Во еден миг истиот колектив што го зајакнува конзервативниот поредок може преку смеата да почне и да го разградува. Во таа промена се гледа нешто суштинско: ниту една општествена норма не е вечна ако заедницата престане да ја смета за недопирлива.
Орото како рамка: заедницата што прво контролира, а потоа мора да продолжи понатаму
Една од најубавите драматуршки линии во делото се наоѓа во начинот на кој се користи орото. На почетокот младите играат под погледите на постарите. Тука веќе се забележува привлечноста меѓу Ленче и Бошко, љубомората на Досе и тензијата што допрва ќе експлодира. Орото е место на средба, но и место на надзор.
На крајот на драмата повторно се враќаме кон орото. По сите судири, бегството, семејната рана и постепеното помирување, животот мора да продолжи. Кругот што на почетокот ја ограничува младоста сега станува слика на повторно воспоставена заедница.
Тоа е исклучително силен избор. Иљоски не го уништува светот за да ги ослободи своите ликови. Тој го принудува светот да се прошири доволно за во него да има место и за нивниот избор. Заедницата останува, семејството останува, традицијата не исчезнува – но веќе не може да остане сосема иста.
Јазикот не е декор, туку меморија
„Бегалка“ е неразделна и од живиот кумановски говор, од ритамот на репликите, локалните изрази, досетките и мелодијата на секојдневното зборување. Токму преку говорот ликовите престануваат да бидат книжевни конструкции и стануваат луѓе што можеме да ги замислиме на улица, во двор, на оро или во меана.
Во литературата јазикот никогаш не е неутрален. Кога еден автор го внесува говорот на заедницата во драмата, тој зачувува нешто што историските документи тешко можат да го зачуваат: интонацијата на едно време. Начинот на шегување. Начинот на карање. Начинот на заведување. Начинот на кој мајката ѝ зборува на ќерката и на кој мажите го бранат својот углед.
Затоа дигиталното зачувување на вакво дело има особена вредност. Не зачувуваме само приказна. Зачувуваме еден звучен пејзаж на Македонија, едно парче од историјата на нашиот говор и начинот на кој книжевноста го претворила тој говор во уметност.
Зошто „Бегалка“ треба повторно да се чита денес?
Најлошата судбина за едно класично дело е да стане нешто што сите го „знаат“, а малкумина повторно го читаат. Кога една книга ќе влезе во канонот, лесно е да ја сведеме на автор, година, жанр и неколку реченици што треба да се запомнат. „Бегалка“ заслужува повеќе од тоа.
Вратена пред современ читател, драмата отвора прашања што и денес имаат тежина. Кому му припаѓа правото да избере љубовен партнер? До каде оди родителската грижа, а каде почнува контролата? Колку од нашите одлуки се навистина наши, а колку ги носиме од страв од семејството, средината, статусот или туѓиот поглед? Дали богатството е доказ за вредност? И што се случува кога една млада жена ќе одбие да ја одигра улогата што другите веќе ја напишале за неа?
Токму овде „Бегалка“ престанува да биде стара драма за некое одамнешно Куманово. Таа станува огледало. Можеби денес нема исти договорени бракови, исти чорбаџиски куќи или исти семејни хиерархии, но потребата на околината да има мислење за туѓиот живот не исчезнала. Само ги променила формите.
И можеби затоа најсилното прашање што останува по читањето не е дали Ленче требало да избега. Прашањето е: зошто морала да избега за да може да избере?
Во тој еден пресврт лежи целата суровост на светот што Иљоски го прикажува. Кога општеството не остава простор за слободен избор, дури и најобичната желба за сопствен живот почнува да изгледа како бунт.
Од библиотечната полица до новата генерација читатели
Токму затоа ни е особено значајно што „Бегалка“ денес добива уште еден живот во е-Библиотека Паноптикум. Нашата цел не е старите изданија само да ги претвориме во дигитални предмети што ќе стојат зачувани некаде на сервер. Книгата е жива само додека некој ја отвора.
Соработката со Градска библиотека „Браќа Миладиновци“ – Скопје ни овозможува токму тоа: дела од македонското книжевно и културно наследство повторно да ги донесеме пред публика која чита на телефон, таблет или компјутер, но која има исто право на пристап до сопствената културна меморија како читателите пред седумдесет или сто години.
Со благодарност до библиотеката „Браќа Миладиновци“ за соработката и за можноста ова издание да стане дел од нашата дигитална колекција, ја отвораме „Бегалка“ уште еднаш – не како музејски предмет, туку како дело кое сè уште има што да ни каже.
Оригиналниот дигитализиран библиотечен запис за изданието може да се погледне во Дигиталната библиотека „Браќа Миладиновци“.
„Бегалка“ од Васил Иљоски сега е дел од е-Библиотека Паноптикум.
📚 Кликнете овде за да ја прелистате и читате „Бегалка“ во е-Библиотека Паноптикум.
