Има празници што лесно се претвораат во протокол: венец, говор, свечена сала, неколку големи зборови и брзо враќање во секојдневието. Но 24 Мај, Денот на сесловенските просветители Свети Кирил и Методиј, не трпи таква плиткост. Тој не е само календарска честитка до минатото, туку прашање упатено кон сегашноста: што правиме со писменоста, со јазикот, со образованието и со културата кога светот станува побрз, погласен и сè помалку трпелив кон длабочината?
Во Охрид, во црквата „Света Софија“, се одржа свечена академија по повод Денот на сесловенските просветители, под наслов „Од слово до вечност“, на која се обрати премиерот Христијан Мицкоски.
Писменоста како право, а не како украс
Во своето обраќање Мицкоски нагласи дека делото на Светите браќа Кирил и Методиј е темел на цивилизациската идеја за слобода на мислата. Тој порача дека во време кога знаењето било привилегија на малкумина, Кирил и Методиј испратиле порака дека секој народ има право на образование, култура и свој јазик. Притоа ја нагласи реченицата што ја носи тежината на денешниот миг: народ што не ја познава својата писменост и култура лесно станува туѓ во сопствената историја.
Оваа мисла вреди да се задржи подолго од дневниот политички циклус. Зашто писменоста не е само способност да се чита и пишува. Таа е способност да се препознае сопственото место во светот. Народ без писмена меморија може да има територија, институции и знаме, но лесно останува без внатрешен јазик за себе. А кога еден народ ќе престане да се разбира себеси, другите многу брзо почнуваат да го објаснуваат наместо него.
Охрид не е случајна сцена
Охрид, а особено „Св. Софија“ не е обична протоколарна позадина за ваков настан. Тој простор носи историска густина. Во него зборот не звучи како административна формула, туку како нешто што доаѓа од подлабок културен слој. Затоа и насловот „Од слово до вечност“ не треба да се чита само како свечена фраза. Во македонскиот културен контекст, словото е повеќе од буква: тоа е ред, паметење, отпор, образование, молитва, училиште, книга, превод, идентитет.
Пред свечената академија премиерот положил свежо цвеќе пред споменикот на Светите браќа Кирил и Методиј на кејот во Охрид. Тој чин е симболичен, но симболите имаат смисла само кога се продолжуваат во дела: во подобри училишта, посилна културна политика, почит кон јазикот, поддршка за научната и книжевната работа, но и во јавен говор што не ја троши писменоста како празнична декорација.
Образованието меѓу информација и карактер
Во говорот беше отворена и темата на современото образование. Мицкоски посочи дека во ерата на дигиталната технологија на општеството му е потребно поквалитетно образование засновано на вредности и карактер, а образованието го опиша како способност да се разликува вистина од манипулација и вредност од привид. Овој дел е особено важен, бидејќи 24 Мај не смее да остане празник само на историското сеќавање. Тој мора да биде и празник на прашањето какви читатели, ученици, наставници, студенти и граѓани создаваме денес.
Дигиталното време произведува огромна количина информации, но не произведува автоматски знаење. Тоа е големата замка. Може да имаме пристап до сè, а да не разбираме речиси ништо. Може да читаме постојано, а да не знаеме да препознаеме манипулација. Може да зборуваме на свој јазик, а да го осиромашуваме секој ден со празни фрази, агресија и површност. Затоа кирилометодиевската порака денес е поактуелна отколку што изгледа: писменоста не е само техника, туку морална и културна дисциплина.
Кирил и Методиј како современо прашање
Светите Кирил и Методиј често ги споменуваме како далечни историски великани, речиси како бронзени фигури од свечени говори. Но нивното дело било радикално токму затоа што го превело знаењето кон народот. Тие ја нарушиле логиката според која културата и верата треба да останат во рацете на малкумина. Создале можност зборот да стане достапен, а народот да добие глас.
Тоа е суштината што треба да се брани и денес. Не само со свечени академии, туку со секојдневна грижа за македонскиот јазик, за квалитетот на образованието, за книгата, за наставникот, за библиотеките, за преводот, за јавната реч. Писменоста е најтивката форма на суверенитет. Не се гледа секогаш на мапа, но без неа ниедна мапа не трае долго.
Празник што бара обврска
24 Мај не треба да биде ден кога само ќе кажеме дека Кирил и Методиј се големи. Тоа веќе го знаеме. Поважно е да се прашаме дали сме доволно сериозни наследници на нивната идеја. Дали образованието ни создава слободни луѓе или само луѓе со дипломи? Дали јазикот го чуваме како жива мисла или како службена формалност? Дали културата ја гледаме како темел или како трошок што прв се крател кога ќе стане тесно?
Од „Св. Софија“ во Охрид, пораката за словото добива посебна тежина. Таму минатото не изгледа како музеј, туку како огледало. А огледалото секогаш е непријатно кога нè потсетува дека наследството не се поседува еднаш засекогаш. Се заслужува, се обновува и се брани – со јазик, со знаење, со достоинство и со работа.
