Банкнотата е еден од најмалите јавни простори, а еден од највидливите. Таа секојдневно минува низ милиони раце и без објаснување покажува кои личности, идеи и симболи една заедница ги смета за свои. Затоа редизајнот на еврото не е само конкурс за убави бои и прецизна типографија. Тој е избор на приказната што Европа сака да ја носи во сопствениот паричник.
Европската централна банка ги претстави десетте предлози што влегоа во потесниот избор за следната серија евро банкноти и отвори јавна анкета во која може да учествува секој, без оглед на возраста, националноста или земјата на живеење. Анкетата е отворена до 21 септември 2026 година, а предлозите се развиени околу две теми – „Европска култура“ и „Реки и птици“.
Од повеќе од 1.200 пријави до десет финалисти
На конкурсот се пријавиле повеќе од 1.200 графички дизајнери од Европската Унија. Од нив, 25 биле поканети да развијат целосни предлози за едната или за двете теми. Потоа независно жири од 21 експерт од областите на графичкиот дизајн, комуникацијата, историјата, архитектурата, психологијата и невронауката избрало по пет решенија за секоја тема.
Сите десет концепти може да се разгледаат на официјалната страница со предлозите за идните евро банкноти. Тие се означени со букви од А до Ј, со што вниманието треба да остане врз самиот дизајн, а не врз името, потеклото или угледот на авторот.
Разликите меѓу решенијата се значителни. Некои ја задржуваат достоинственоста и визуелната дисциплина на класична банкнота, други се потпираат на колаж, геометриска апстракција, силни колоритни површини или современа илустрација. Токму тука се гледа тежината на задачата: банкнотата мора истовремено да биде препознатлива, безбедна, пристапна, функционална и доволно силна за да издржи години секојдневна употреба.
Европската култура добива човечки лица
Првата тема ја претставува Европа преку личности што оставиле длабока трага во музиката, науката, книжевноста, уметноста и борбата за мир. На предната страна од различните апоени се предвидени Марија Калас, Лудвиг ван Бетовен, Марија Склодовска-Кири, Мигел де Сервантес, Леонардо да Винчи и Берта фон Зутнер.
На задната страна не стојат споменици, туку живи културни простори – улични изведби, хорски фестивал, училиште или универзитет, библиотека, изложба и јавен плоштад. Така културата не е претставена како затворен музеј на големи имиња, туку како дејност што се пренесува, учи, слуша, чита и споделува.
Бетовен на банкнотата од 10 евра не би бил само портрет на славен композитор. Тој би го претставувал европското музичко наследство и способноста личната трагедија да се претвори во дело што ги надминува вековите. Токму таа човечка страна на неговата биографија е во средиштето и на текстот на Panoptikum „Како може да ви помогне Бетовен?“.
Слично значење има и изборот на Марија Кири за банкнотата од 20 евра. Нејзиниот лик ја поврзува науката со образованието, истражувањето и историската борба на жените за место во академскиот свет. За нејзиниот живот, откритијата и цената што ја платила за својата работа пишувавме во текстот „Марија Кири – жената која ја осветли невидливата страна на материјата“.
Реките и птиците ја преминуваат Европа без пасош
Втората тема го поместува човекот од центарот и ја раскажува Европа преку водата, движењето и живиот свет. Од планински извор и водопад, преку речна долина и меандри, до устие и отворено море, банкнотите би следеле природна географска патека. Покрај реките се појавуваат птици карактеристични за различни европски средини, меѓу кои карполазач, водомар, пчеларка, бел штрк, сабјарка и северна ганета.
На задната страна се прикажани европските институции – Европскиот парламент, Европската комисија, Европската централна банка, Судот на правдата, Европскиот совет, Советот на Европската Унија и Европскиот суд на ревизори. Врската меѓу природата и институциите не е декоративна. Таа потсетува дека заштитата на животната средина е дел од европскиот политички проект, а не само убава слика за туристички каталог.
Во оваа тема има и поедноставна, подлабока метафора. Реките минуваат низ повеќе земји, а птиците не ги признаваат границите што луѓето ги исцртале. Европа тука не е прикажана како еднаквост на сите простори, туку како поврзаност на различни предели и екосистеми. Единството не значи сите да изгледаат исто. Значи различностите да останат дел од иста жива целина.
Јавноста дава мислење, но не го избира победникот директно
Јавната анкета за идните евро банкноти трае до 21 септември 2026 година во 23.59 часот по средноевропско време. Таа е достапна на сите 24 официјални јазици на Европската Унија, а системот е поставен така што секоја преференција треба да биде преброена само еднаш. Паралелно се спроведува и посебно истражување врз репрезентативен примерок од граѓани на еврозоната.
Сепак, ова не е референдум на кој предлогот со најмногу гласови автоматски победува. Управниот совет на ЕЦБ ќе ги разгледа резултатите од двете анкети заедно со извештајот на жирито и техничката процена. Конечната одлука се очекува кон крајот на 2026 година. Потоа избраниот дизајн ќе мине низ дополнителна разработка, безбедносни проверки и тестирања пред да започне производството.
Нов изглед, но не и прекуноќна замена
Ова ќе биде првиот целосен редизајн на евро банкнотите од нивното воведување во 2002 година. Новата серија нема веднаш да се појави во оптек – за развојот и производството ќе бидат потребни уште неколку години. Постојните банкноти ќе ја задржат вредноста и ќе продолжат да циркулираат заедно со новата серија.
Редизајнот има и практична цел. Идните банкноти треба да бидат побезбедни, поодржливи, полесни за препознавање и попристапни за лицата со оштетен вид. Во време кога Европа паралелно го развива и проектот за дигитално евро, новата серија испраќа јасна порака дека готовината не се третира како остаток од минатото. Таа и натаму останува јавна инфраструктура, средство за плаќање и простор на лична финансиска слобода.
Што навистина избираме кога избираме банкнота?
Изборот меѓу културата и природата изгледа едноставен само на прв поглед. Едната тема вели дека Европа ја создале нејзините композитори, научници, писатели, уметници и мировни активисти. Другата потсетува дека континентот постоел пред институциите и дека неговите реки, планини, птици и мориња се заедничко наследство што не може да се затвори во национални рамки.
Можеби најважното прашање не е кој дизајн е најубав, туку кој ќе остане убедлив и по дваесет години. Банкнотата мора да зборува и кога модата ќе помине. Таа треба да биде доволно европска за да им припаѓа на сите, а доволно човечка за луѓето навистина да ја почувствуваат како своја.
Македонија не е дел од еврозоната, но еврото е присутно во нашето економско секојдневие преку патувањата, трговијата, иселеништвото, штедењето и прекуграничните плаќања. Затоа ова не е далечна дизајнерска вест. Тоа е поглед кон Европа каква што таа сака да се види – и каква што сака другите да ја препознаат.
Фото извор: FB / Europe House Skopje
