Постојат датуми што не звучат спектакуларно додека не се погледне што навистина започнало на тој ден. На 29 јули 1957 година не била активирана нова нуклеарна централа, не бил изведен драматичен научен експеримент и не била потпишана голема мировна спогодба пред телевизиски камери.

Тој ден стапил во сила Статутот на Меѓународната агенција за атомска енергија – МААЕ, со што официјално започнала да постои институцијата што требало да се справи со едно од најголемите противречја на современиот свет.

Како атомската енергија да му служи на човекот, без еден ден да го уништи?

Одговорот никогаш не бил едноставен. Седум децении подоцна, сè уште не е.

Кога атомот значел и надеж и страв

Во педесеттите години од минатиот век светот веќе знаел каква разорна моќ се крие во атомот. Нуклеарното оружје станало централна закана во Студената војна, а Соединетите Американски Држави и Советскиот Сојуз влегувале во трка во која секоја нова бомба требало да ја направи другата страна повнимателна, но во исто време го правела целиот свет понебезбеден.

Паралелно со стравот постоело и огромно очекување. Истата научна сила можела да произведува електрична енергија, да помогне во медицинската дијагностика и лекувањето, да ја унапреди земјоделската продукција и да отвори нови истражувачки полиња.

Атомот бил и ветување и закана. Проблемот бил во тоа што линијата меѓу двете можела да стане опасно тенка.

На 8 декември 1953 година, американскиот претседател Двајт Ајзенхауер пред Генералното собрание на Обединетите нации го одржал познатиот говор „Atoms for Peace“ – „Атоми за мир“. Наместо нуклеарното знаење да остане само дел од воената пресметка, тој предложил создавање меѓународен механизам што ќе ја поттикнува мирната употреба на атомската енергија и истовремено ќе внимава таа да не биде пренасочена кон оружје.

Од таа идеја постепено се родила МААЕ.

Статутот што ја претвори идејата во институција

Статутот на МААЕ бил одобрен на 23 октомври 1956 година, по долги преговори во време кога меѓусебната доверба меѓу големите сили била исклучително мала.

На 29 јули 1957 година биле исполнети потребните услови за негово стапување во сила. Тој датум денес се смета за официјално раѓање на Меѓународната агенција за атомска енергија.

Новата институција добила речиси невозможна задача. Од неа се очекувало да го забрзува и проширува придонесот на атомската енергија за мирот, здравјето и благосостојбата, а истовремено да обезбеди помошта и материјалите што ги надгледува да не се користат за воени цели.

Со други зборови, МААЕ требало истовремено да го отвора патот кон нуклеарната наука и да стои покрај тој пат како внимателен чувар.

Што всушност прави МААЕ?

За најголем дел од јавноста, МААЕ станува видлива кога ќе се појави сомневање околу нечија нуклеарна програма, кога инспектори треба да влезат во чувствителна постројка или кога безбедноста на некоја нуклеарна централа е доведена во прашање.

Нејзината работа, сепак, е многу поширока.

Според официјалната мисија на Агенцијата, нејзиното дејствување се потпира врз три големи области – нуклеарна безбедност и сигурност, наука и технологија, како и гаранции и верификација.

Инспекторите и експертите проверуваат нуклеарни материјали, постројки и активности за да утврдат дали она што е пријавено како мирна програма навистина останува во мирни рамки. Агенцијата развива безбедносни стандарди, обезбедува техничка помош и помага при подготовка и реакција во случај на нуклеарни или радиолошки вонредни ситуации.

Нуклеарната технологија не се сведува само на производство на електрична енергија. Таа се користи во откривањето и лекувањето рак, контролата на заразни болести, подобрувањето на земјоделството, испитувањето на водните ресурси, заштитата на храната и научните истражувања.

Токму поради тоа МААЕ не е само нуклеарен полицаец. Таа е и место каде што знаењето се разменува, технологијата се проверува, а земјите добиваат помош за нејзина безбедна примена.

Институција што најчесто ја забележуваме кога нешто не е во ред

МААЕ има необична јавна судбина. Кога нејзината работа се одвива добро, за неа речиси и не слушаме. Кога ќе се појави криза, нејзиното име одеднаш е во сите вести.

Тогаш светот очекува инспекторите да утврдат што навистина се случува, дипломатите да најдат начин за пристап до објектите, а извештаите да ја раздвојат проверената состојба од политичките тврдења.

МААЕ нема сопствена војска, не може самостојно да отвори врата што некоја држава одбива да ја отвори и не може со еден извештај да ја отстрани недовербата меѓу земјите. Нејзината сила доаѓа од стручноста, меѓународните договори, инспекциските механизми и тежината што ја имаат нејзините наоди.

Тоа можеби не изгледа драматично како филмска сцена со одбројување и црвено копче, но во вистинскиот свет понекогаш токму техничкиот извештај, примерокот земен од постројка и внимателно проверената бројка ја прават разликата меѓу сомневање и доказ.

Од Студената војна до Нобеловата награда

Кога била создадена, МААЕ имала 56 членки. Денес во неа членуваат 180 држави, што покажува колку идејата за заеднички правила во нуклеарната област станала важна и за земјите што немаат сопствени нуклеарни централи.

Во 2005 година Агенцијата и нејзиниот тогашен генерален директор Мохамед ел Барадеј ја поделиле Нобеловата награда за мир. Наградата била признание за напорите нуклеарната енергија да не се користи за воени цели и нејзините мирни примени да бидат што е можно побезбедни.

Тоа не значи дека МААЕ ги решила нуклеарните закани. Светот и понатаму живее со оружје способно да уништи цели градови, со политички судири околу нуклеарни програми и со централи што бараат постојана безбедносна грижа.

Но без заеднички правила, инспекции и институција што располага со научен и технички авторитет, опасноста би била уште поголема.

И Македонија има своја трага во приказната

Историјата на МААЕ има и значајна македонска научна врска. Атомскиот физичар Ратко Јанев, еден од најистакнатите македонски научници, работел во рамките на Агенцијата и раководел со единицата за атомски и молекуларни податоци.

Таквата работа можеби ретко стигнува до насловните страници, но токму прецизните научни податоци се основа врз која се градат нуклеарната физика, енергетиката, медицината и безбедносните процени.

Датум што и денес има тежина

На 29 јули 1957 година светот не го решил проблемот со нуклеарната опасност. Само признал дека таа опасност е премногу голема за секоја држава да се справува со неа сама.

Создавањето на МААЕ било обид атомот да се стави во служба на животот, без да се заборави дека истата сила може да стане оружје.

Во тоа се крие значењето на овој датум. Не во верувањето дека една институција може целосно да го контролира најмоќното човечко откритие, туку во идејата дека науката без правила е ризик, политиката без проверка е опасност, а нуклеарната моќ без меѓународна одговорност е закана за сите.