Човекот не се мери само според тоа што го знае, туку и според тоа кога знае да се разбуди. Не телесно, не со очите, туку со внатрешното сетило што му кажува: сега е време да се види, да се разбере, да се тргне. Будноста е способност да не се помине покрај животот како покрај туѓ прозорец. Орноста е силата по тоа гледање да се стане и да се направи нешто.

Во македонскиот јазик зборот „елан“ се врзува со полет и занес, а токму таму, во таа жива семантичка близина, се насетува и орноста: подготвеност, волја, желба за работа и дејствување. Не како нервозна активност, не како празно трчање пред времето, туку како внатрешна расположеност човекот да биде учесник во сопствениот ден. Дигиталниот речник на македонскиот јазик го бележи „елан“ како полет и занес, што е добра јазична трага за тоа како народното чувство ја препознава работната живост: не како механика, туку како душевна енергија.

Будноста не е немир, туку присуство

Будниот човек не е човек што постојано се сомнева, ниту човек што живее во страв дека нешто ќе му избега. Таквата напнатост не е будност, туку исцрпеност со отворени очи. Вистинската будност е присуство во она што се случува: да се чуе промената во гласот на блискиот, да се забележи заморот во сопствената реченица, да се препознае моментот кога молчењето веќе не е мудрост, туку повлекување.

Во време во кое вниманието е расцепкано, будноста станува ретка човечка дисциплина. Современиот човек многу гледа, а малку забележува; многу реагира, а малку разбира. Затоа будноста не е само психолошка состојба, туку културна и морална способност. Таа го брани човекот од автоматизам. Го извлекува од навиката да живее според туѓ ритам, туѓа тревога, туѓа агенда.

Во тој поглед будноста е сродна со она што Паноптикум го отвора во текстот за новиот „интерен човек“ и нормите на животот: човекот што не сака само да носи улога, туку сака да знае зошто ја носи. Таму каде што нема будност, нормата станува навика без прашање; таму каде што има будност, човекот повторно го бара своето место во светот.

Орноста е волја што не се фали со себе

Орноста е помалку спектакуларна од амбицијата, но почовечка. Амбицијата често сака сцена, признание, доказ дека некој стигнал повисоко од другите. Орноста сака работа. Таа не мора да биде гласна. Може да се види во човек што рано станува за да заврши нешто чесно; во учител што и по години работа влегува во училница со жива мисла; во мајстор што не ја остава работата недовршена; во писател што ја преправа реченицата додека не стане точна.

Орноста е волја со достоинство. Таа не е слепа послушност кон задачата, туку согласност меѓу човекот и она што го прави. Кога човек работи без орност, работата го троши. Кога работи со орност, и тешката задача добива смисла. Не затоа што станува лесна, туку затоа што човекот не е отсутен од неа.

Филозофијата на дејствувањето одамна го поставува прашањето што ја прави една постапка вистински човечка: не е доволно нешто да се случи преку нас, туку да има причина, намера, внатрешна врска меѓу мислата и чинот. Во Stanford Encyclopedia of Philosophy, расправата за причините за дејствување ја разликува нивната оправдувачка, мотивирачка и објаснувачка улога – важна разлика токму кога зборуваме за волја и постапка.

Кога будноста е без орност, а орноста без будност

Будноста и орноста се силни само кога се заедно. Будност без орност може да стане горчлива свест: човек гледа што не чини, препознава неправда, забележува пропаѓање, но не се придвижува. Таквата будност полека се претвора во коментар, во иронија, во навика да се биде паметен од страна. Таа знае, но не прави.

Орност без будност, пак, може да стане опасна ефикасност. Човек работи, трча, произведува, исполнува задачи, но не се прашува кон што оди. Таа орност е гориво без управувач. Во општества што ја слават продуктивноста, токму оваа опасност е честа: да се велича човекот што постојано дејствува, а да не се праша дали неговото дејствување има човечка мера.

Затоа будноста го чува правецот, а орноста го дава движењето. Едната вели: „Погледни добро“. Другата вели: „Не останувај само на гледање“. Кога се разделени, човекот или премногу мисли без да живее, или премногу работи без да знае зошто.

Македонската секојдневност и етиката на орниот човек

Во нашата секојдневност орноста често се препознава како стар збор со нова потреба. „Орно“ не значи само расположеност за работа; значи и некаква внатрешна ведрина пред обврската. Во него има селски, занаетчиски, семеен, работнички и духовен слој. Тоа е збор што не ја одвојува работата од карактерот.

Орниот човек не мора да биде богат, видлив или награден. Тој е оној што не се распаѓа пред првата тешкотија. Оној што го почнува денот со чувство дека нешто зависи и од него. Во време кога многумина се изморени од ветувања, институции, брза дигитална врева и приватни несигурности, орноста станува отпор против внатрешното откажување.

Но таа не смее да се претвори во романтизација на исцрпеноста. Не е доблест човек да биде постојано достапен, постојано корисен, постојано „на нозе“. Орноста не е самоуништување во име на работата. Таа бара ритам, здив, пауза, смисла. Затоа е блиска со темите што Паноптикум ги отвора во есејот за човекот меѓу нежности и грубости: човечката зрелост се создава токму меѓу силата да се издржи и потребата да се остане неоштетен од сопствената издржливост.

Будноста како морална хигиена

Будноста не е само за големи историски моменти. Таа е најпотребна во малите повторувања. Во начинот на кој зборуваме со дете. Во тоа дали го забележуваме човекот што молчи на масата. Во моментот кога треба да признаеме дека не сме во право. Во препознавањето на сопствената завист, страв, мрзливост или гордост.

Без таква будност, човек лесно станува туѓ на себе. Може да работи, да успева, да собира признанија, а сепак да не забележи дека во него нешто се стврднало. Орноста тогаш станува маска: се прави многу, но за да не се почувствува ништо. Затоа првата работа на будноста е да нè врати во сопствениот внатрешен простор, таму каде што не можеме да се лажеме без последици.

Во една поширока смисла, ова е и прашање на секојдневните навики и здравјето: човек често знае што е добро за него, но живее спротивно на тоа што го знае. Будноста го открива тој јаз меѓу знаењето и животот; орноста е она што може да го премости.

Да се биде орен за смисла, не само за задача

Најниската форма на орност е подготвеност да се изврши што било. Највисоката е подготвеност да се служи на нешто што има смисла. Меѓу тие две состојби се движи целиот човечки живот. Некогаш мораме да завршиме и работи што не нè исполнуваат. Но ако целиот живот стане низа задачи без внатрешна причина, тогаш орноста се суши и останува само дисциплина.

Човекот не е машина за обврски. Нему му треба причина што не е само плата, рок, страв или туѓа оценка. Му треба чувство дека неговото дејствување остава трага: во домот, во јазикот, во професијата, во заедницата, во нечиј полесен ден. Затоа орноста е најжива кога човек не работи само за да заврши, туку за да учествува.

Будноста тука има последен збор: таа го прашува човекот дали навистина е присутен во тоа што го прави. Орноста одговара со чекор, со труд, со дело. Нивниот сојуз е една од најздравите човечки состојби: да гледаш јасно и да дејствуваш со волја; да не бидеш занесен од празен немир, ниту парализиран од прекумерно размислување.

Будноста го отвора денот. Орноста го носи низ стварноста. А човекот, ако има среќа и карактер, меѓу нив го наоѓа својот исправен од.