Илон Маск повторно ја претвори иднината во рок. Во интервју за „Економист“ тој процени дека во следните 5 години вештачката интелигенција би можела да ја надмине вкупната интелектуална моќ на човештвото. Таквата реченица е создадена да стане наслов, да предизвика страв, возбуда и нов бран технолошки пророштва.

Сепак, 2031. година не е најважниот дел од неговото тврдење. Поважна е претпоставката што стои зад него: дека развојот на ВИ и роботиката веќе има толкав моментум што не може едноставно да биде запрен, а луѓето можеби нема уште долго да ја задржат целосната контрола. Тука приказната престанува да биде разговор за брзи компјутери и станува прашање за моќта, одговорноста и местото на човекот во систем што самиот го создава.

Пет години – прогноза или технолошка реторика?

Маск не зборува како независен набљудувач. Преку xAI тој е директен учесник во глобалната трка за развој на најмоќните модели. Затоа неговата прогноза треба да се чита истовремено како лично уверување, деловна визија и порака испратена до инвеститорите, конкурентите, владите и јавноста.

Технолошката индустрија одамна не продава само производи. Таа продава и временски линии: следната револуција, следниот модел, следниот голем пресврт, моментот кога сегашниот свет ќе стане застарен. Во тој контекст, прогнозата за 2031. година има и мобилизирачка функција. Таа ги убедува компаниите дека мора веднаш да инвестираат, државите дека мора веднаш да се позиционираат, а граѓаните дека промената е неизбежна.

Тоа не значи дека прогнозата треба да се отфрли. Брзината на развојот е реална. Извештајот AI Index 2026 на Универзитетот „Стенфорд“ покажува дека способностите на водечките модели продолжуваат забрзано да растат и веќе достигнуваат или надминуваат човечки резултати во одделни научни, математички и програмерски задачи. Истовремено, истиот извештај открива една многу понепријатна слика: модел што решава сложена задача може да потфрли на нешто навидум едноставно. Интелигенцијата на машината сè уште има нерамна, непредвидлива граница.

Токму затоа Panoptikum веќе пишуваше дека вештачката интелигенција не дојде од иднината, туку ја создадовме преку сопственото дигитално однесување. Машините учат од човечки текстови, слики, код, знаење, предрасуди, грешки и културни обрасци. Тие не растат надвор од цивилизацијата – растат од она што цивилизацијата го оставила зад себе.

Кога „попаметна“ не значи и помудра

Во тврдењето дека ВИ ќе ја надмине „целата човечка интелигенција“ има уште еден проблем: човечката интелигенција не е единствена мерна единица што може едноставно да се собере. Таа не се состои само од брзо пресметување, меморирање, пишување код или препознавање обрасци. Во неа има телесно искуство, морална одговорност, интуиција, емпатија, културно паметење, способност да се живее со неизвесност и свест дека секоја одлука има последици за други луѓе.

Машината може да биде поефикасна од човекот во илјадници задачи, а сепак да нема сопствена причина зошто тие задачи треба да бидат извршени. Може да предложи решение без да ја почувствува неговата цена. Може да го оптимизира системот, но не и да одлучи каков свет заслужува да биде оптимизиран.

Затоа вистинската опасност не почнува во мигот кога ВИ ќе стане „попаметна“. Таа почнува порано – кога луѓето ќе престанат да ја проверуваат, кога институциите ќе ја користат како покритие за одлуки, кога компаниите ќе ја заменат одговорноста со автоматизација и кога општеството ќе почне да ја меша пресметковната моќ со мудроста.

Ова е продолжение на прашањето што го отворивме во текстот „Вештачката интелигенција и прашањето што не смее да задоцни: може ли човекот да ја задржи контролата?“. Контролата не се губи само во спектакуларно сценарио во кое машината одбива наредба. Таа може да исчезнува постепено – со секоја одлука што човекот ја препушта затоа што е побрзо, поевтино и поудобно.

Индустријата не може сама да си биде судија

Во истото интервју Маск предложи водечките компании меѓусебно да ги проверуваат најнапредните модели пред нивното објавување и редовно да разговараат за безбедносните ризици. Според него, конкурентските лаборатории подобро ја разбираат технологијата од државните регулатори, а власта треба да интервенира кога компанијата нема да одговори на сериозно предупредување. Предлогот, пренесен од Ројтерс, звучи практично, но отвора очигледен судир на интереси.

Компаниите што се натпреваруваат за пазар, капитал, таленти и технолошка предност не можат истовремено да бидат единствените чувари на јавната безбедност. Нивното знаење е неопходно, но нивната саморегулација не е доволна. ВИ веќе влијае врз вработувањето, кредитирањето, образованието, медиумите, здравството, безбедноста и политичката комуникација. Последиците не остануваат во лабораторијата, па ни надзорот не може да остане само таму.

Европскиот Закон за вештачка интелигенција се обидува да воспостави правила според степенот на ризик, обврски за моделите со општа намена и механизми за заштита на основните права. Тој нема да ја реши секоја дилема и неизбежно ќе заостанува зад дел од технолошкиот развој, но поставува важен принцип: јавниот интерес не смее да зависи само од добрата волја на оние што ја поседуваат технологијата.

Што значи ова за Македонија?

За Македонија прашањето не е дали ќе изгради сопствена суперинтелигенција до 2031. година. Прашањето е дали ќе има институции, училишта, универзитети, медиуми и компании способни разумно да ги користат системите што ќе ги произведуваат други. Малите земји најлесно стануваат корисници на туѓа инфраструктура, туѓи модели и туѓи правила – а потоа доцна забележуваат дека зависноста не е само техничка, туку и јазична, економска и културна.

Македонскиот јазик мора да биде присутен во дигиталните корпуси, образованието мора да развива критичка употреба на ВИ, а јавната администрација мора да знае каде автоматизацијата помага и каде може да создаде неправда. На компаниите не им е доволно само да купат пристап до модел. Тие мора да знаат кои податоци му ги даваат, кој ја проверува неговата работа и кој одговара кога системот ќе погреши.

Истото важи и за работата. Како што пишувавме во анализата „Вештачката интелигенција нема да ја укине работата, туку ќе го промени прашањето: што уште знае човекот?“, најголемиот удар можеби нема да биде еднократно исчезнување на професиите. Поверојатна е постепена промена на нивната содржина, вредност и потребни вештини. Општество што ќе чека конечен доказ дека револуцијата пристигнала, веќе ќе биде задоцнето.

Рокот може да биде погрешен, прашањето останува

Маск може да ја погоди годината, а може и повторно да ја прецени брзината на сопствената визија. Во овој момент никој нема сигурен календар за општата или суперинтелигентната ВИ. Различните процени не се разликуваат само по години, туку и по дефиницијата за тоа што всушност треба да биде постигнато.

Сепак, општеството не мора да чека машината да ја надмине целата човечка интелигенција за да почне да се однесува одговорно. Доволно е да видиме колку брзо ВИ влегува во секојдневните одлуки, колку малку јавноста знае за нејзиното функционирање и колку голема моќ се концентрира кај мал број компании.

Прашањето за 2031. година затоа не е: дали машината ќе стане поголем ум од човештвото? Прашањето е дали човештвото ќе остане доволно зрело да поставува граници додека сè уште има можност да ги постави. Тоа е прашање за човекот во современиот свет – меѓу смислата, стравот и системот, а не само за следната генерација компјутерски модели.
______________
Фактографската основа за петгодишната прогноза е интервјуто на Маск за „Економист“, пренесено на 23-25 јули 2026. година; неговиот предлог за меѓусебна проверка на напредните модели е потврден и од Ројтерс. Сликата за сегашните способности е намерно избалансирана: AI Index 2026. бележи брз напредок на сложени тестови, но и нерамномерни резултати, недоволни безбедносни мерења и раст на документираните инциденти. Европскиот Закон за ВИ воспоставува пристап според ризикот, посебни обврски за модели со општа намена и правила чија примена се воведува во фази.