Ништожноста нема врска со тоа колку човек поседува, колку е образован, каква функција има или колку луѓе го познаваат. Може да се живее скромно, речиси незабележливо, а да се има достоинство што исполнува цел простор. И обратно – човек може да биде влијателен, богат, гласен и опкружен со внимание, а во морална смисла да остане мал.
Ништожен човек не е оној што нема моќ. Ништожен е оној што нема мерка за себе – и кој сопствената вредност мора да ја почувствува преку туѓото понижување.
Токму затоа овде зборот „ништожен“ не означува општествена положба, професија, образование, материјална состојба или неуспех. Тој е морална определба. Станува збор за човек кој во односот кон другите постепено ја губи способноста да препознае граница меѓу сопствениот интерес и туѓото достоинство.
Во етиката карактерот одамна не се сфаќа само како темперамент или збир на лични особености. Етиката на доблеста го поставува моралниот карактер во средиштето на прашањето каков човек стануваме преку сопствените избори и навики. И Американската психолошка асоцијација во определбата на карактерот посебно ги вклучува моралните и социјалните ставови на личноста. Оттука, карактерот не е она што го кажуваме за себе, туку она што нашите постапки упорно го откриваат.
Мал човек зад големо его
Една од најчестите заблуди е дека ништожниот човек мора да изгледа слаб. Често е токму обратно. Тој може да биде самоуверен, нападен, речит, понекогаш и харизматичен. Може да зборува со авторитет, да се поставува како мерка за другите и убедливо да ја брани сопствената слика за себе. Сепак, зад таквата сигурност понекогаш стои непрекината потреба за надмоќ. Не е доволно да знае – мора другиот да не знае. Не е доволно да успее – нечиј друг неуспех мора да му го направи успехот поголем. Не е доволно да биде слушнат – потребно му е некој да биде замолчен.
Тука се допираат суетата и моралната дребнавост. Не затоа што секој суетен човек е морално ништожен, туку затоа што незаузданата суета лесно ги претвора луѓето во публика конкуренти, алатки или пречки.
Затоа карактерноста најјасно се гледа кога нема публика. Човекот може долго да одржува внимателно создадена слика за себе, но односот кон оние од кои нема никаква корист многу потешко се глуми.
Моќта не го создава карактерот – таа го разоткрива
Лесно е да се биде пристоен пред некого од кого зависиме. Потешко е кога односот на силите ќе се промени.
Како човек се однесува кон подредениот? Кон оној што нема врски, пари или влијание? Кон човек што направил грешка? Кон некој што повеќе не може да му помогне? Кон оној што нема сила да му возврати? Во тоа е најочевидната разлика меѓу достоинство и глума.
Ништожниот човек ја доживува предноста како дозвола. Ако има функција, ќе ја употреби за да покаже кој одлучува. Ако поседува информација, може да ја претвори во средство за контрола. Ако знае нечија слабост, ја чува како оружје. Ако некој зависи од него, зависноста лесно ја претвора во понижување.
Моќта сама по себе не мора да расипува, но ја намалува потребата од маска. Човек кој повеќе не стравува од последици многу полесно покажува што би правел кога никој не би можел да го спречи.
Кога користа станува единствен морал
Особено препознатлива црта на карактерно малиот човек е леснотијата со која ја менува лојалноста. Не затоа што човек не смее да ги менува ставовите, пријателствата или животните избори. Созревањето понекогаш бара токму напуштање на она во што некогаш сме верувале. Разликата е во мотивот.
Едно е да се оддалечиш затоа што си разбрал нешто ново. Сосема друго е да остануваш верен само додека ти се исплати.
Додека некој има моќ – му е пријател. Кога ќе ја изгуби, престанува да го познава. Додека една средина му отвора врати, се колне во припадност. Кога ќе се отвори поповолна врата, старите луѓе одеднаш стануваат непотребен товар. Денес се восхитува на човек од кого очекува услуга, утре го исмева пред некого од кого очекува повеќе.
Таквото однесување често погрешно се нарекува снаодливост. Всушност, станува збор за живот без внатрешен критериум кој не може да биде наддаден со повисока понуда.
Човекот тогаш може да им припаѓа на сите, токму затоа што вистински не припаѓа никаде.
Моралното оправдување – како човек си дозволува да биде полош
Малкумина себеси се доживуваат како лоши луѓе. Дури и кога повредуваат, понижуваат или искористуваат, тие најчесто создаваат објаснување според кое нивната постапка е разумна, заслужена или неизбежна.
Психологот Albert Bandura овој процес го разработува преку концептот на морално дистанцирање. Човек може да го оправда штетното однесување, да ја намали сопствената одговорност, да ги минимизира последиците или вината да ја префрли врз жртвата. На тој начин постапката останува иста, но приказната што си ја кажуваме за неа се менува.
Тука лежи една од најопасните особини на моралната ништожност: човекот не мора да ја изгуби способноста да разликува добро од лошо. Доволно е постојано да создава исклучоци за себе.
„Морав.“
„Самиот си го бараше.“
„Сите го прават тоа.“
„Таков е животот.“
„Ако не јас, ќе го направеше некој друг.“
Колку почесто човекот си ги повторува тие реченици, толку полесно совеста престанува да биде судија и станува адвокат.
Тука природно се надоврзува и прашањето за совеста како лична морална мерка: не дали ја имаме, туку дали сè уште ѝ дозволуваме да нè вознемири кога ќе ја преминеме сопствената граница.
Озборувањето, понижувањето и туѓата слабост како валута
Моралната маленкост има и свој секојдневен јазик. Тој не мора да биде груб. Понекогаш е насмеан, доверлив и привидно загрижен.
„Не сакам да зборувам, ама…“
По тоа „ама“ често следува туѓа интимност, слабост, грешка или неуспех.
Сепак, вреди да се направи разлика. Психолошките истражувања покажуваат дека секое пренесување информации за отсутни луѓе не е нужно злонамерно – понекогаш размената на репутациски информации може да служи и за предупредување на други од измама или антисоцијално однесување.
Моралниот проблем почнува таму каде што целта повеќе не е заштита, туку уживање во туѓото намалување. Кога туѓата несреќа станува забавен материјал. Кога доверената интимност станува средство за купување блискост со трета личност. Кога нечиј пад ни служи за да се почувствуваме повисоки.
Човекот се открива и преку она што одбива да го каже, иако би можел.
Суровост кон слабите, сервилност кон силните
Можеби најбедната форма на карактерна ништожност се препознава кај човекот што е внимателен пред силните, а суров кон благите. Нема да го навреди оној од кого стравува. Нема да му се спротивстави на човек што може да му наштети. Ќе ја измери секоја реченица пред некого со позиција, пари или авторитет. А потоа ќе ја истури целата своја „храброст“ врз оној што не може да возврати.
Таквиот човек пристојноста ја чита како слабост. Простувањето како дозвола повторно да повреди. Избегнувањето кавга како страв. Тишината како немоќ.
Но агресијата не е доказ за сила. Најчесто најлесно се демонстрира таму каде што ризикот е најмал. Затоа карактерот не треба да се меша со тврдост или доминација. Како што веќе е разгледано и во текстот „Карактерот се гледа кога никој не аплаудира“, достоинството многу почесто бара самоконтрола отколку демонстрација на надмоќ.
Ништожноста ретко започнува со големо зло
Моралниот пад најчесто нема драматичен почеток.
Прво ќе премолчиме нешто затоа што ни одговара. Потоа ќе оправдаме мала неправда. Ќе се насмееме на понижување затоа што го прави човек чие одобрување ни е потребно. Ќе предадеме доверба затоа што „не е ништо страшно“. Ќе се приближиме до човек што го презираме затоа што може да ни заврши работа.
Секој чекор одделно изгледа мал.
Токму затоа е опасен.
Карактерот ретко исчезнува преку еден грандиозен чин на предавство. Почесто се троши низ стотици мали согласности со она што човек знае дека не е исправно. Истражувањата за моралното дистанцирање токму на тоа предупредуваат: луѓето можат постепено да ги исклучуваат сопствените морални самосанкции преку оправдување, префрлање на одговорноста и минимизирање на штетата.
По некое време границата што некогаш била јасна станува маглива. А потоа може да исчезне и чувството дека нешто воопшто е изгубено.
Пристојноста не е слабост
Во средина во која безобразноста понекогаш се продава како самодоверба, манипулацијата како интелигенција, а бескрупулозноста како способност, пристојниот човек лесно може да почне да се прашува дали не е премногу мек за светот околу себе.
Достоинството не е наивност. Да не понижиш некого кога можеш е самоконтрола. Да не ја злоупотребиш туѓата доверба иако нема да бидеш откриен е интегритет. Да не возвратиш со иста подлост не значи дека не си ја препознал. Да одбиеш корист што бара да газиш преку друг човек значи дека во себе признаваш вредност која не е на продажба.
Се разбира, моралниот човек не е безгрешен. Може да биде суетен, лут, завидлив, повреден, неправеден. Разликата не е во совршенството, туку во способноста да се препознае сопствената грешка, да се почувствува одговорност, да се побара прошка и следниот пат да се постапи поинаку.
Во тој контекст, односот меѓу моралот, етиката и личната одговорност не е апстрактно филозофско прашање. Тој се решава во секојдневните ситуации во кои некој има можност да добие нешто по цена што ќе ја плати друг човек.
Најскапата последица е светот што сам си го создаваш
Ништожниот човек понекогаш навидум минува одлично. Може да напредува побрзо од чесниот, да биде поприспособлив од принципиелниот, да се пробива таму каде што некој друг одбива да гази преку луѓе.
Животот нема автоматски механизам што веднаш го казнува секој лош човек и го наградува секој добар. Светот никогаш не бил толку едноставен.
Постои една друга цена. Човек што сите ги мери според користа тешко може да поверува дека некој му приоѓа без интерес. Оној што лесно предава очекува предавство. Оној што манипулира станува сомничав кон туѓите намери. Оној што ги употребува слабостите на другите знае дека и неговите слабости можат да бидат употребени. Постепено самиот свет станува место во кое никому не може целосно да му се верува.
Тоа можеби е најдлабоката сиромаштија на карактерот: да бидеш опкружен со луѓе, а да не знаеш дали некој те сака или само сè уште има причина да остане покрај тебе.
Човек не мора да биде голем – доволно е да не стане мал
Никој не мора да биде херој, мудрец или морален пример за човештвото. Такви барања би биле и неправедни и нестварни. Понекогаш се доволни многу помали работи. Да не ја продаваш совеста за ситна корист. Да не клоцаш човек што паднал. Да не ја користиш довербата како оружје. Да не се восхитуваш на силниот само затоа што е силен. Да не го презираш слабиот затоа што не може да ти возврати. Да не нарекуваш снаодливост нешто што во суштина е предавство. Да не ја преименуваш суровоста во искреност само за полесно да живееш со неа.
Ништожноста не е недостаток на успех. Не е сиромаштија, необразованост, неугледност или животен пораз. Таа започнува кога човекот престанува да ја чувствува моралната тежина на она што им го прави на другите – и кога туѓото достоинство почнува да го смета за помалку важно од сопствената корист.
Големината на човекот ретко се мери со просторот што успеал да го заземе. Многу почесто се открива во просторот што им го оставил на другите да останат луѓе покрај него.
Извори
– Stanford Encyclopedia of Philosophy – „Virtue Ethics“ – за етиката на доблеста, моралниот карактер и врската меѓу навиките, изборите и човечките доблести.
– APA Dictionary of Psychology – „Character“ – за психолошкото определување на карактерот како збир на личносни особини, особено морални и социјални ставови.
– Albert Bandura, „Moral Disengagement in the Perpetration of Inhumanities“, Personality and Social Psychology Review, 1999, 3(3), 193-209, DOI: 10.1207/S15327957PSPR0303_3
– Albert Bandura, „Selective Moral Disengagement in the Exercise of Moral Agency“, Journal of Moral Education, 2002
– Matthew Feinberg, Robb Willer, Jennifer Stellar и Dacher Keltner, „The Virtues of Gossip: Reputational Information Sharing as Prosocial Behavior“, Journal of Personality and Social Psychology, 2012
