Карактерот најлесно го забележуваме кај другите, а најтешко го препознаваме кај себе. Го повикуваме кога зборуваме за чесност, достоинство, истрајност, верност кон зборот, способност да се издржи притисок. За некого велиме дека „има карактер“, за друг дека е „бескарактерен“, како карактерот да е предмет што човек или го поседува или го нема. А работата е посложена. Карактерноста не е една особина, ниту збир од убави морални зборови. Таа е начинот на кој човекот ги поврзува своите вредности, избори и постапки кога меѓу нив ќе се појави судир.
Лесно е да се биде принципиелен кога принципите ништо не чинат. Вистинското прашање почнува тогаш кога чесноста носи загуба, кога кажаното „не“ може да затвори некоја врата, кога лојалноста станува непопуларна, кога има можност да се добие нешто со премолчување, приспособување или со мало предавство што никој можеби нема ни да го забележи. Токму во таквите мигови карактерноста престанува да биде опис и станува избор.
Философски гледано, прашањето за карактерот е старо колку и прашањето за добриот живот. Уште античката етика не ја сведува доблеста на знаење за тоа што е добро. Да се знае што треба да се направи не значи дека човек навистина ќе го направи. Аристотел го врзува карактерот со навиката: човекот станува праведен правејќи праведни дела, храбар постапувајќи храбро, умерен вежбајќи умереност. Со други зборови, карактерот не се создава со декларации за тоа какви сме, туку со повторување на одреден начин на живеење.
Тука лежи една непријатна вистина. Ние често себеси се проценуваме според намерите, а другите според нивните постапки. Сопствената слабост ја објаснуваме со околностите: немав избор, времето беше погрешно, притисокот беше голем, морав да се снајдам. Кога друг ќе постапи исто, полесно велиме дека таков му е карактерот. Психологијата покажува колку човековото однесување зависи од ситуацијата, групата, авторитетот, стравот од отфрлање и личниот интерес. Затоа карактерноста не може да значи некаква митска неподложност на влијание. Повеќе значи способност да го забележиме влијанието и сепак да не му ја препуштиме целата власт над сопствената одлука.
Карактерот не е тврдоглавост
Постои една особено привлечна заблуда: дека карактерен е човекот што никогаш не попушта. Таа слика лесно се претвора во восхит кон тврдоглавоста, грубоста и неспособноста за преиспитување. Човек што никогаш не го менува мислењето може да биде доследен, но може да биде и заробеник на сопственото его. Понекогаш е потребен поголем карактер за да се признае грешката отколку за тврдоглаво да се брани еднаш изговорениот став. Доследноста има морална вредност само ако постои нешто вредно на кое сме доследни.
Затоа карактерноста мора да содржи и внатрешна подвижност. Таа не е камен, туку структура. Стабилна доволно за човек да не се распадне под секој надворешен притисок, а доволно жива за да се коригира кога ќе се соочи со вистината.
Психолошката зрелост не бара од нас да останеме исти. Напротив, зрел човек може да каже: „Тогаш мислев така, денес знам повеќе.“ Може да се извини без чувството дека со извинувањето ја губи вредноста. Може да се откаже од погрешна одлука без да го доживее тоа како капитулација. Таквата промена не е недостаток на карактер. Често е негов најсилен доказ.
Она што го правиме кога има цена
Карактерноста најчесто не се открива во големи историски ситуации. Таа се создава во мали, речиси невидливи избори. Дали ќе го исполниме ветувањето кога веќе не ни одговара? Дали ќе ја преземеме одговорноста за грешката или веднаш ќе побараме виновник? Дали ќе го повториме приватно она што сме го кажале јавно? Дали нашиот однос кон човекот ќе остане ист откако ќе престане да ни биде корисен? Дали ќе ја кажеме вистината ако лагата би нè спасила од непријатност? Тука настанува разликата меѓу имиџ и интегритет. Имиџот зависи од публика. Интегритетот продолжува и кога публиката ќе исчезне.
Затоа можеби најстрогиот тест на карактерот е она што човек го прави кога е уверен дека никој нема да дознае. Надворешната контрола може да создаде дисциплинирано однесување, но не мора да создаде морален човек. Стравот од казна може да спречи нечесност; тој сам по себе не создава чесност. Карактерот почнува таму каде што надворешниот надзор повеќе не е доволен и човекот мора самиот себеси да си биде сведок.
Психологијата на оправдувањето
Луѓето ретко стануваат она што самите би го нарекле „лоши“ преку една голема одлука. Почесто се движат со мали отстапувања.
Првата лага има објаснување. Првиот компромис е „само овојпат“. Првата неправда е последица на околностите. Следниот пат границата веќе е поместена. Човекот се приспособува не само на светот, туку и на сопствените постапки. За да ја зачува позитивната слика за себе, почнува да создава објаснувања поради кои она што вчера го сметал за неприфатливо денес изгледа разумно.
Во психологијата судирот меѓу сопствената слика и сопственото однесување се поврзува со когнитивната дисонанца. Ако се сметаме за чесни, а направиме нешто нечесно, мораме некако да ја разрешиме противречноста. Можеме да ја признаеме грешката и да го смениме однесувањето. Но можеме и да ја смениме приказната: сите го прават тоа, немав друг избор, заслужив, системот е таков. Во оваа точка карактерноста бара нешто потешко од самоконтрола – бара способност човек да не се лаже себеси.
Самопочитта што зависи од постојано самооправдување е кревка. Позрелата самопочит може да ја издржи реченицата: „Овде постапив лошо.“ Таа реченица не го уништува човекот. Напротив, му ја враќа можноста да избере поинаку следниот пат.
Меѓу карактерот и темпераментот
Не треба да ги мешаме карактерот и темпераментот. Некој може да биде тивок, а силно карактерен; друг може да биде гласен, решителен и доминантен, а морално нестабилен. Самоувереноста не е исто што и интегритетот. Одлучноста не е исто што и храброста. Смиреноста не е секогаш слабост, ниту острината доказ за сила.
Темпераментот во голема мера се однесува на начинот на кој реагираме. Карактерот повеќе зборува за тоа според што избираме да постапуваме. Оттука произлегува и една важна последица: карактерноста не е резервирана за „силни личности“. Човек може да чувствува страв и сепак да постапи храбро. Може да биде несигурен и сепак да остане чесен. Може да биде чувствителен и да постави граница. Карактерот не значи отсуство на внатрешен конфликт. Понекогаш токму постоењето на конфликтот му дава тежина на изборот.
Нема особена заслуга во храброста ако човек воопшто не чувствува страв. Храброста станува морално интересна токму кога стравот е присутен, а сепак не ја носи конечната одлука.
Колку човек вреди кога губи?
Успехот е ретко добар судија за карактерот. Тој може да сокрие многу нешта. Кога човек победува, лесно е да биде великодушен, уверен и достоинствен. Загубата е поточен тест.
Како се однесуваме кога ќе бидеме одбиени? Што се случува кога некој друг ќе го добие признанието што сме го посакувале? Какви стануваме кога ќе изгубиме позиција, влијание, пари или чувство дека сме важни?
Поразот го притиска токму оној дел од личноста што најсилно е поврзан со егото. Тогаш зависта може да се претстави како принципиелност, повредената суета како борба за правда, а желбата за одмазда како „само поставување на работите на место“.
Карактерниот човек не е човек без суета, завист или лутина. Таков човек веројатно не постои. Карактерноста се гледа во тоа дали тие чувства ќе добијат право да управуваат со постапките.
Да не му посакаш зло на оној што те победил не значи да престанеш да бидеш човек. Значи да не му дозволиш на поразот да одлучи каков човек ќе станеш.
Карактерот како однос кон слободата
Во својата подлабока смисла, карактерноста е тесно поврзана со слободата. Не со слободата да правиме што сакаме, туку со способноста да не бидеме робови на секој нагон, страв, интерес или туѓо мислење. Човекот што секогаш постапува според моменталната корист можеби изгледа прагматичен, но неговата слобода е ограничена од користа. Оној што не може да издржи туѓо неодобрување е управуван од потребата за прифаќање. Оној што не може да признае грешка е зависен од сликата што ја создал за себе.
Карактерот почнува кога човекот создава растојание меѓу импулсот и постапката. Во тоа мало растојание се наоѓа можноста за избор.
Да се биде карактерен не значи секогаш да се биде силен. Значи да постои нешто во нас што не го продаваме лесно. Некоја граница што не ја преминуваме само затоа што можеме. Некој збор што тежи и откако е изговорен. Некое чувство за себе со кое утре повторно мораме да живееме.
Човекот во текот на животот може да смени професија, ставови, пријатели, градови, уверувања, па дури и целата претстава за тоа кој е. Сето тоа не мора да биде предавство на себеси. Понекогаш е растење. Прашањето е што останува низ тие промени.
Можеби карактерноста токму таму треба да ја бараме – не во неподвижноста, не во совршенството и не во гласната демонстрација на принципи, туку во внатрешната линија што човекот повторно ја избира секогаш кога би било полесно да ја премине.
