Постојат прашања што човек може да ги одложува со години, а сепак тие трпеливо го чекаат. Кој сум јас? Зошто токму ова ме плаши? Зошто постојано го повторувам истото? Дали она што го сакам навистина го сакам јас, или сум научил дека треба да го сакам?
Самоспознанието почнува токму таму каде што престануваат удобните одговори.
Да се познаваш себеси не значи да имаш прецизна листа на сопствените доблести и слабости. Тоа би било премногу едноставно. Човекот не е неподвижен предмет што може еднаш да се измери, опише и архивира. Тој е суштество во движење, полно со противречности, наследени стравови, потиснати желби, надежи, маски и спомени кои понекогаш ја менуваат својата смисла додека ги паметиме.
Оттука, самоспознанието не е откривање на една конечна „вистина за себе“. Тоа е способност постојано да се гледаме без премногу измами.
Она што го гледаме и она што го криеме
Поголемиот дел од животот го минуваме во средба со туѓи погледи. Уште од детството учиме кои наши постапки предизвикуваат одобрување, кои носат укор, што од нас очекуваат семејството, училиштето, средината и пријателите. Малку по малку создаваме лик со кој излегуваме пред светот. Тоа само по себе не е измама. На човекот му е потребна општествена форма. Не можеме секогаш и насекаде да ја покажуваме целата внатрешна сложеност. Проблемот започнува кога маската толку добро ќе прилегне што ќе заборавиме дека е маска. Тогаш можеме да станеме успешни во живот што не сме го избрале. Да бидеме сакани поради личност што сме ја создале за да бидеме сакани. Да браниме ставови во кои одамна не веруваме само затоа што тие станале дел од нашата јавна слика.
Најнепријатното прашање не е што другите мислат за нас. Многу понепријатно е: колку од она што го мислам за себе навистина сум го проверил?
Самоспознанието бара сомнеж токму во оние места каде што сме најсигурни.
Човекот е особено вешт во самоизмамата
Лесно ги забележуваме противречностите кај другите. Кај себе, истите противречности умееме да ги претвориме во сложени оправдувања.
Кога друг е суров, го нарекуваме бездушен. Кога ние сме сурови, велиме дека сме биле принудени. Кога друг избегнува одговорност, тоа го гледаме како слабост. Кога ние избегнуваме, имаме цела биографија на причини.
Човечкиот ум не е само инструмент за откривање на вистината. Тој е и извонреден адвокат на сопственото его. Затоа самоспознанието е повеќе морален отколку интелектуален подвиг. Не е доволно човек да биде паметен за да се разбере себеси. Понекогаш токму интелигенцијата му овозможува поубедливо да се лаже. Потребна е друга особина – храброст да се остане пред непријатната вистина без веднаш да се измисли објаснување што ќе ја ублажи.
Можеби не сум секогаш жртва на туѓата неправда. Можеби понекогаш сум љубоморен. Можеби некоја моја „принципиелност“ е навредена суета. Можеби зад презирот кон туѓиот успех стои сопствено незадоволство. Можеби некои битки ги водам не затоа што се исправни, туку затоа што не умеам да признаам пораз. Таквите признанија не го понижуваат човекот. Напротив, тие можат да бидат почеток на неговата внатрешна слобода.
Да се познаваш не значи да си се допаѓаш
Современата култура често ги меша самоспознанието и самоприфаќањето со една поблага, речиси рекламна идеја: треба да се сакаш себеси таков каков што си. Во тоа има нешто здраво – човек не треба да живее во постојана омраза кон себе. Но ако прифаќањето значи дека секоја наша особина треба да ја прогласиме за добра само затоа што е наша, тогаш самоспознанието станува невозможно.
Да се видиш себеси јасно понекогаш значи да откриеш нешто што не ти се допаѓа.
Постојат карактерни навики што заслужуваат промена. Постојат постапки за кои нема благородно објаснување. Постојат повреди што сме им ги нанеле на други луѓе, а кои не исчезнуваат ако им дадеме убаво психолошко име.Самоспознанието затоа не е ниту самовозвишување ниту самоказнување. Тоа е обид да се воспостави чесен однос со сопствената личност.
Ова сум јас во овој миг. Ова го носам од минатото. За ова сум одговорен. Ова можам да го менувам.
Таквата реченица е многу потешка од секоја позитивна афирмација.
Другиот како огледало
Парадоксално, никој не може целосно да се запознае во осаменост. Другите луѓе постојано ни откриваат нешто за нас. Не нужно со тоа што го кажуваат – нивната проценка исто така може да биде неправедна или погрешна – туку со она што го будат во нас.
Некој човек нè иритира непропорционално многу. Друг нè прави несигурни. Пред трет чувствуваме потреба да се докажуваме. Некому лесно простуваме, додека кон друг чуваме гнев со години. Во тие реакции има траги.
Секако, не значи дека секоја навреда треба да ја претвориме во психолошка лекција за себе. Постојат вистинска неправда, манипулација и суровост. Но постојат и моменти кога туѓото присуство допира нешто што веќе постоело во нас. Токму затоа зрелоста не се мери со тоа дали човек престанал да биде повредуван, исплашен или лут. Таа се гледа во способноста да се праша: што точно се случи во мене?
Тоа прашање ја претвора реакцијата во сознание.
Минатото објаснува, но не ослободува од одговорност
Човекот не започнува од празна страница. Во нас живеат семејните приказни, речениците што сме ги слушале како деца, стравовите на родителите, првите понижувања, љубовите, загубите и средината во која сме пораснале.
Самоспознанието неизбежно е и археологија. Копаме по сопствените навики и понекогаш откриваме дека нешто што сме го сметале за „карактер“ е стара одбрана. Дека потребата постојано да бидеме најдобри можеби се родила од чувството дека никогаш не сме биле доволни. Дека студенилото можеби некогаш било начин да не бидеме повторно повредени. Таквото разбирање може да донесе олеснување. Но има една граница што не треба да се премине: објаснувањето не е исто што и оправдувањето.
Минатото може да објасни зошто сме станале одредени луѓе. Не може бесконечно да служи како дозвола да останеме исти.
Во еден миг од животот, она што ни било направено престанува да биде единственото важно прашање. Се појавува друго: што ќе направиме ние со она што ни било направено? Тука започнува одговорноста.
Не постои конечна верзија на себеси
Можеби најголемата заблуда за самоспознанието е дека некаде постои конечен одговор на прашањето „кој сум јас“. Нема.
Човекот што сме биле на дваесет години не е истиот човек на четириесет. Некои убедувања исчезнуваат, некои стравови се намалуваат, други се раѓаат. Загуба, љубов, болест, родителство, успех или пораз – секое големо искуство може да ја пререди нашата внатрешна карта. Затоа човек што еднаш се „пронашол“ може повторно да се изгуби. И тоа не е нужно трагедија.
Понекогаш губењето на старата претстава за себе е единствениот начин да се создаде простор за нешто повистинито. Она што го нарекуваме криза на идентитетот понекогаш е судир меѓу личноста што сме биле и личноста што повеќе не можеме да се преправаме дека сме. Самоспознанието тогаш не е пристигнување. Тоа е движење.
Слободата почнува кога ќе престанеме автоматски да се повторуваме
Човек што не ги препознава сопствените механизми лесно станува нивен заробеник. Секогаш избира ист тип односи. На ист начин бега од конфликт. Постојано бара признание од луѓе што не можат да му го дадат. Се навредува од истите зборови. Ги повторува истите грешки, секојпат убеден дека причината била надвор од него.
Самоспознанието не ги отстранува сите тие механизми преку ноќ. Но внесува нешто пресудно меѓу импулсот и постапката – свест. А кога човек ќе го види сопствениот образец, веќе не му припаѓа целосно. Тој сè уште може да го повтори. Може повторно да погреши. Но сега постои момент на избор.
Во тој мал простор се наоѓа една од најважните форми на слобода што ги имаме. Не слободата да бидеме што било, туку слободата да не мораме засекогаш да останеме она што сме биле.
Самоспознанието затоа не е нарцисоидно гледање во сопствената внатрешност. Неговата вистинска вредност се покажува надвор од нас – во начинот на кој љубиме, простуваме, поставуваме граници, преземаме одговорност и одлучуваме.
Можеби човек никогаш нема целосно да се дознае себеси. Во нас секогаш ќе остане нешто непознато, нешто што ќе го открие дури следната загуба, следната љубов или следниот голем избор. Но можеби и не е потребно да стигнеме до конечен одговор.
Доволно е да имаме храброст одвреме-навреме да застанеме пред сопствениот живот без улога, без публика и без однапред подготвено оправдување – и повторно да се прашаме:
Кој сум јас кога никому ништо не морам да докажувам?
