Небесата и пеколот почнуваат како космички поими – како височини и длабочини во замислената карта на светот. Со текот на времето тие стануваат нешто многу посилно: јазик преку кој религиите зборуваат за крајот, судот, надежта, вината, спасението и човековата одговорност. Во нив се гледа како една култура го разбира светот, но и како го разбира човекот кога ќе се соочи со прашањето што останува по смртта.

Речиси сите религии, древни и современи, развиле свои слики за блажената и за мрачната страна на постоењето. Разликите меѓу тие слики не се само теолошки. Тие откриваат различни космологии, различни претстави за душата, различни морални поредоци и различни начини на кои човекот се обидувал да ја поднесе мислата дека животот не може да биде сведен само на видливото. Во енциклопедиското толкување на пеколот, тој се врзува со подземје, казна, проклетство и престојувалиште на осудените, додека небесата низ религиските традиции се јавуваат како простор или состојба на божествена близина и благословеност.

Небесата како височина на смислата

Во древната блискоисточна мисла небесата најнапред означувале област на видливиот свет – просторот над човекот, височината на светлината, местото на сонцето, месечината, ѕвездите и невидливиот божествен поредок. Таа височина постепено станува знак за трансцендентност: она што е над човекот, над земниот поредок, над смртноста.

Во грчката митолошка имагинација, боговите не се апстрактни сили без место, туку имаат свој врв, своја планина и свој поглед врз светот. Кај Хомер, Зевс престојува на Олимп – место што е и географија и симбол, и простор и власт. Во библиската традиција, пак, небесата се мислат како Божјо престојувалиште, од каде што Бог ја спроведува својата суверена власт и каде што, во крајната перспектива, се примаат праведниците.

Овој премин од „горе“ како физичка насока кон „горе“ како духовна состојба е суштински. Небесата не се само место над облаците, туку јазик за близината со Бога, за исполнетоста, за конечната смисла што човекот ја бара во животот. Токму затоа, низ вековите, небото е претставувано како светлина, мир, хармонија, присуство и полнота.

Христијанската перспектива: небо, воскресение и крајна надеж

Новиот завет ја наследува еврејската религиска мисла од првиот век, но ја обликува низ христијанското искуство на Христос, воскресението и очекувањето на неговото повторно доаѓање. Небесата се Божјо дело и Божјо престојувалиште. Исус се вознесува на небото, а христијанската вера го очекува неговото враќање од таа димензија на божествената власт.

Оттука, небото во христијанството не е обична задгробна утеха. Тоа е крајна состојба на заедништво, обнова и благословеност. Во јазикот на верата, небото значи исполнување на човековата отвореност кон Бога. Во јазикот на современиот човек, тоа често се преведува како полнота на личноста, како спасен однос, како живот што не завршува во распаѓање и заборав.

Во таа смисла, темата природно се допира со пошироката духовна потрага за која Panoptikum пишува во текстот „Мистицизам – значење, искуство и духовна потрага низ религијата и филозофијата“, каде што искуството на светото се разгледува како длабочина на стварноста што не може лесно да се сведе на рационална формула.

Пеколот како длабочина, суд и отуѓување

Како и небесата, пеколот првично е врзан за космичка слика. Во блискоисточната мисла, мртвите го напуштаат овој свет и слегуваат во шеол – подземно, сеновито подрачје на покојниците. Во грчката традиција, блиска функција има hades, адот, како место на мртвите. Тие поими не секогаш значеле вечна казна во подоцнежната смисла, туку најнапред означувале престојувалиште на умрените.

Подоцнежната еврејска мисла постепено ја развива разликата меѓу привремено пребивање, очекување на суд и конечно одредиште на злото. Во Новиот завет се задржува таа слоевитост на термините: адот се јавува како привремено престојувалиште на мртвите, додека Геена се поврзува со последното место на казнување во јудео-христијанската есхатологија.

Пеколот затоа не е само место на оган во религиската фантазија. Тој е јазик за распаѓањето на доброто, за последицата на злоупотребената слобода, за отуѓувањето од Бога и од смислата. Во современото христијанско размислување, пеколот често се сфаќа помалку како географија на казната, а повеќе како состојба на радикална лишеност: отсуство на благослов, внатрешна празнина, пропаѓање, деградација и страдање.

Средновековната имагинација: кога задгробниот свет добива лице

Христијанските претстави за небесата и пеколот добиле особено силен визуелен и книжевен израз во средновековната црква и во ренесансата. Таму невидливото станува видливо: судот се претвора во композиција, спасението во светлина, проклетството во тело што страда, во бездна, пламен и гримаса.

Микеланџеловиот „Страшен суд“, Тинторетовата „Слава на рајот“ и Дантеовата „Божествена комедија“ не се само уметнички дела што ја илустрираат верата. Тие се културни машини на имагинацијата. Преку нив, генерации луѓе не само што учеле што е рај и пекол, туку и чувствувале како изгледа моралниот космос во кој секој човечки избор има тежина. Понекогаш тие претстави се возвишени, понекогаш гротескно материјални, но секогаш откриваат дека човекот сака да му даде слика на она што го надминува.

Токму тука се отвора и филозофската димензија на темата. Небесата и пеколот не се само религиски одговори, туку и прашања за човечката слобода, одговорност и граница. Тоа е блиско до пошироката линија на размислување во текстот „Философијата денес: последната дисциплина што не се предава без борба“, каде што философијата се појавува како отпор против готовите одговори.

Надвор од јудео-христијанската традиција

И другите религии создале свои сложени слики за состојбите по смртта. Будизмот зборува за степени и светови на постоење, за пеколни и небесни области што не се нужно вечни во истата смисла како во некои монотеистички традиции, туку се поврзани со кармата, повторното раѓање и последиците од делувањето. Исламската книжевност, пак, развива богата слика за седум небеса и седум пеколи, со јасна морална и есхатолошка структура.

Заедничкото во овие различни традиции е потребата да се мисли човековиот живот како морално значаен. Небесата и пеколот не се само приказни за „таму“. Тие се начин да се каже дека „овде“ не е без последици. Она што човекот го прави, избира, љуби, уништува или спасува, не исчезнува без трага.

Современото читање: состојба, а не карта

Современите христијани сè почесто ги разбираат небесата како состојба на благословеност, лична исполнетост и заедништво со Бога, а пеколот како отсуство на тие благослови. Таквото читање не ја укинува религиската сериозност на поимите, туку ги враќа во човековата внатрешност: во начинот на кој слободата се живее, љубовта се прифаќа или се одбива, доброто се избира или се напушта.

Можеби затоа небесата и пеколот траат како симболи и во секуларното време. И кога човекот не ги прифаќа буквално, тој ги разбира. Небото останува име за полнота, мир и спасена смисла. Пеколот останува име за распад, изолација, вина и болка што го јаде човекот однатре. Двете слики се стари колку човечката потреба да се праша: дали животот има последна мера, и што се случува кога човекот ќе ја изгуби?