Философијата денес не живее во мермерни сали, меѓу прашливи томови и свечени имиња што ги изговараме со академска почит. Таа живее во многу понемирен простор: во алгоритмите што одлучуваат што ќе видиме, во биотехнологијата што прашува каде завршува природното, во војните што го тестираат моралот на цивилизацијата, во осаменоста на човекот среде постојана поврзаност, во јазикот што секојдневно се користи за убедување, манипулација и прикривање.
Затоа прашањето „што ѝ треба философијата на денешниот човек?“ е погрешно поставено. Поточно би било: што му се случува на човекот кога ќе престане философски да мисли? Кога повеќе не прашува што е добро, што е вистина, што е слобода, што е човек, што е достоинство, што е смисла – тогаш тој не станува практичен. Станува лесно управлив.
Философијата не е бегство од стварноста
Една од најтврдокорните заблуди е дека философијата е оддалечена од животот. Како да е луксуз за луѓе што имаат време да размислуваат, додека „реалниот свет“ бара одлуки, пари, брзина и резултат. Но токму реалниот свет постојано произведува философски прашања. Кога се расправаме за праведност, веќе сме во политичка философија. Кога зборуваме за вистина и лага во медиумите, веќе сме во епистемологија. Кога прашуваме дали машината може да носи морална одлука, веќе сме во етика.
Современата философија не е една затворена дисциплина со еден центар. Таа се разгранува низ етика, политичка философија, философија на науката, философија на јазикот, естетика, биоетика, философија на умот и многу други области. Доволно е да се погледнат темите во Internet Encyclopedia of Philosophy, каде што философијата се јавува како широка мрежа на прашања за вредноста, правото, науката, логиката, уметноста и човековото мислење.
Философијата не бега од стварноста. Таа само не се согласува стварноста да ја прифати во нејзината најевтина верзија.
Доба на информации, глад за смисла
Никогаш не сме имале повеќе информации и никогаш не сме биле толку изложени на плиткост. Парадоксот на денешницата е суров: светот ни е достапен на екран, но сè потешко го разбираме. Имаме податоци, анализи, реакции, вести, мислења и коментари, но недостига нешто постаро и подлабоко – способноста да се разликува важното од гласното.
Тука философијата станува форма на хигиена на умот. Не затоа што дава готови одговори, туку затоа што го забавува автоматизмот. Таа прашува: од каде го знаеш тоа? Кој има корист од оваа формулација? Што се подразбира, а не се кажува? Кој збор е употребен за да се прикрие реалноста? Кој страв стои зад јавниот став?
Современиот човек не е загрозен само од незнаење. Загрозен е од лажно знаење, од готови објаснувања, од алгоритамски подгреани уверувања, од привидот дека мисли затоа што реагира. Филозофијата е бавна токму таму каде што системот сака да бидеме брзи.
AI ја враќа старата дилема: што е човек?
Вештачката интелигенција повторно го отвори едно од најстарите философски прашања: што значи да се мисли? Ако машината пишува, преведува, предлага, препознава обрасци и разговара, дали таа разбира? Дали интелигенцијата е само функционална способност или бара свест, намера, искуство и одговорност?
Stanford Encyclopedia of Philosophy ја определува вештачката интелигенција како област насочена кон создавање артефакти што се интелигентни, при што „интелигентноста“ се операционализира преку тестови и способности. Но токму философијата прашува што останува надвор од таквата операционализација: болка, вина, љубов, совест, значење, присуство.
Во етиката на AI и роботиката, Stanford Encyclopedia of Philosophy посочува дека прашањата не припаѓаат само на компјутерската наука, туку и на политиката, економијата, правото, образованието, медиумите и поширокото општество. Тоа е важна точка: технологијата може да биде направена од инженери, но не смее да биде оставена само на инженерска логика.
Ако алгоритам одлучува кој ќе добие кредит, кој ќе биде видлив, кој ќе биде сомнителен, кој ќе биде вработен, тогаш веќе не зборуваме само за технологија. Зборуваме за правда, моќ, одговорност и човеково достоинство.
Panoptikum би рекол: машината не е опасна само кога станува паметна, туку кога човекот станува премногу удобен во сопственото немислење.
Политиката без философија станува техника на управување
Денешната политика често се претставува како менаџирање: буџети, процедури, кампањи, анкети, коалиции, комуникациски стратегии. Но политиката без философија лесно се претвора во техника на власт. Таа знае како да управува, но не прашува зошто, во чие име и со која мера.
Философијата ја враќа политиката кон нејзините основни прашања: што е праведна заедница? Дали мнозинството секогаш има морално право? Каде е границата меѓу безбедноста и слободата? Што значи граѓанин, а што поданик? Може ли општество да биде економски функционално, а морално празно?
Ова не се прашања за семинарска дискусија. Тоа се прашања што секојдневно одлучуваат како живееме. Кога јавниот јазик се полни со пароли, философијата го враќа значењето на зборовите. Кога институциите се кријат зад процедура, таа прашува за праведност. Кога пропагандата ја заморува јавноста, философијата одбива да ја прифати уморената свест како нормална состојба.
Смислата како современа рана
Денес прашањето за смислата не е помалку важно од времето на античките философи. Само е поинаку маскирано. Се јавува како анксиозност, исцрпеност, празнина, цинизам, потреба за постојана забава, страв од тишина. Човекот може да има работа, телефон, планови, контакти и содржини, а сепак да не знае зошто му тежи сопствениот ден.
Internet Encyclopedia of Philosophy во својот преглед на современите аналитички пристапи кон смислата на животот ги издвојува прашањата за смислотворење, цел и значајност. Тоа покажува дека темата не е исчезната, ниту е сведена на религија или лична утеха. Таа останува една од најдлабоките човечки потреби.
Философијата тука не продава рецепт. Не ветува среќа во пет чекори, ниту психолошка козметика. Таа прави нешто потешко: го враќа човекот пред прашањето што навистина го живее. Не што објавува. Не што поседува. Не што работи за да преживее. Туку што го прави неговиот живот човечки издржлив.
Зошто философијата треба да се врати во јавноста
Философијата не смее да остане затворена само во академските кругови. Таму има своја строгост, своја методологија и своја неопходна дисциплина, но јавниот живот има очајна потреба од философска писменост. Не од цитирање имиња, туку од способност за разликување, аргументирање, сомневање и морално расудување.
UNESCO ја поврзува својата работа со образованието, науката, културата, комуникацијата и информациите како области што треба да поттикнуваат меѓусебно разбирање и почит. Во таков хоризонт, филозофијата има особено место: таа не е само знаење за минатото, туку вежба во одговорно мислење.
Општество без философска култура станува лесен плен на слогани. Во него луѓето не разговараат, туку се распоредуваат во табори. Не мислат, туку препознаваат свои и туѓи. Не бараат вистина, туку потврда. А кога јавноста ќе ја изгуби способноста да поднесе сложена мисла, тогаш секој манипулатор добива простор.
Философијата како отпор против готовите одговори
Најважната улога на философијата денес не е да нè направи попаметни во декоративна смисла. Нејзината улога е да нè направи помалку наивни пред готовите одговори. Пред идеологиите што се претставуваат како здрав разум. Пред пазарот што секоја желба ја прогласува за слобода. Пред технологијата што секоја можност ја прогласува за напредок. Пред политиката што секој страв го претвора во мобилизација.
Философијата е отпор затоа што не дозволува брзо затворање на прашањата. Таа не е секогаш удобна. Понекогаш е непријатна, затоа што ја допира нашата самодоволност. Нè прашува дали навистина мислиме или само повторуваме. Дали навистина сме слободни или само имаме избор меѓу понудени опции. Дали навистина сме морални или само законски исправни.
Во тоа е нејзината современост. Философијата не е стара затоа што прашува стари прашања. Таа е жива затоа што тие прашања сè уште нè болат.
Да се мисли, значи да се одбие внатрешната капитулација
Денес философијата не треба да се брани како предмет, професија или културно наследство. Таа треба да се практикува како форма на внатрешна будност. Во време на брзина, да се мисли е чин на отпор. Во време на бучава, да се разликува е чин на зрелост. Во време на алгоритми, да се праша за смисла е чин на човечка самозаштита.
Философијата не нè спасува од страдање, ниту ни гарантира чисти одговори. Но нè спасува од најопасната сиромаштија: од живот без прашања. Од постоење во кое човекот реагира, троши, гласа, работи, се плаши и се забавува, но ретко застанува да праша што од сето тоа е негово, а што само му е испорачано како готова форма.
Затоа философијата денес е потребна повеќе отколку што сакаме да признаеме. Не како украс на образованието, туку како услов за човечка ориентација. Светот може да стане технолошки помоќен, политички погласен и пазарно поефикасен, но ако човекот престане да прашува зошто, тогаш напредокот ќе биде само побрзо движење кон неразбрана цел.
