Генералниот секретар на НАТО, Марк Руте, вели дека нема непосредна руска закана за територијата на Алијансата, но истовремено предупредува на друг стратешки проблем: Европа и САД имаат сè поголеми воени буџети, но одбранбената индустрија не произведува доволно оружје за растечката побарувачка.
НАТО кон Москва: нема непосредна закана, но Алијансата е подготвена
Во момент кога односите меѓу Русија и НАТО повторно се оптоварени со остри пораки, нуклеарна реторика и зголемена нервоза околу Балтикот, генералниот секретар на Алијансата Марк Руте се обиде истовремено да испрати порака на одвраќање и порака на смирување.
На самитот за одбрана и вселена на „Еуроњуз“ во Брисел Руте изјави дека во моментов нема непосредна закана за територијата на НАТО од Русија и дека процената на Алијансата во тој поглед не е променета во однос на претходните недели и месеци. Истовремено нагласи дека НАТО има планови, командна структура и подготвеност да реагира доколку се појави реална закана.
Тој повтори дека Алијансата ќе ја брани својата територија доколку биде нападната, повикувајќи се на колективниот систем на одбрана на 32-те членки.
Пораката до Москва, според неговите зборови, е дека НАТО се смета себеси за одбранбена алијанса, но дека евентуална агресија врз земја членка би наишла на колективен одговор.
Калининград повторно во центарот на безбедносната реторика
Изјавите следуваа откако Русија испрати предупредување до НАТО поврзано со Калининград – руската ексклава меѓу Полска и Литванија.
Според документот во кој имал увид „Ројтерс“, Москва предупредила дека би можела да прибегне кон својот нуклеарен арсенал доколку НАТО се обиде да го отсече Калининград. Русија во документот го обвинила НАТО дека води „опасен“ курс кој може да доведе до директна воена конфронтација.
Руте не сакаше да ја објави точната содржина на руската комуникација, но потврди дека Алијансата одговорила и ја повикала Москва да престане со нуклеарните закани.
Неговата оценка дека Русија „не може да го победи НАТО“ е став на генералниот секретар на Алијансата и треба да се чита како дел од политиката на одвраќање, а не како независна прогноза за исход од хипотетички директен воен конфликт.
Големиот парадокс: повеќе пари, но недоволно оружје
Зад острата политичко-безбедносна реторика се појавува можеби уште поважен проблем за НАТО.
Парите за одбрана се зголемуваат, но оружјето не може да се произведе преку ноќ.
Руте директно го посочи токму тој јаз меѓу буџетите и реалната индустриска способност.
На прашањето дали европските земји треба приоритетно да купуваат оружје произведено во Европа или во Соединетите Американски Држави, генералниот секретар одговори дека суштинскиот проблем во овој момент не е каде ќе се купува оружјето, туку дали воопшто има доволно оружје што може да се купи.
Според него, европската одбранбена индустриска база е недоволно развиена во однос на сегашната побарувачка, а многу производствени капацитети сè уште не работат со максимално оптоварување.
Истовремено, Руте нагласи дека проблемот не е само европски.
И САД, според него, мора значително да го зголемат производството.
„Европско или американско?“ – Руте: прво мора да има што да се купи
Во Брисел со години се води дебата за таканаречената европска предност – идејата дека огромното зголемување на европските воени буџети треба во поголем обем да завршува кај европски производители. Аргументот е јасен: ако европските даночни обврзници издвојуваат стотици милијарди евра за одбрана, дел од европските влади и индустриски кругови сакаат тие пари да ја развиваат и европската индустриска база.
Но Руте ја постави дискусијата на друго ниво.
Според него, во сегашната ситуација дебатата дали да се купува „европско“ или „американско“ е речиси луксуз, затоа што ниту Европа ниту САД произведуваат доволно за да ја исполнат целата побарувачка.
Тоа е можеби најважната економско-безбедносна порака од неговиот настап. Западот постепено влегува во период во кој не е доволно владите само да одобрат повисоки воени буџети. Потребни се нови фабрики, производствени линии, долгорочни договори, квалификувана работна сила, снабдувачки синџири, суровини и технологија.
Со други зборови: безбедносната политика повторно станува индустриска политика.
„Патриот“, SAMP/T и тесното грло на производството
Руте посочи и конкретен пример – противвоздушната и противракетната одбрана. Европа располага со системите SAMP/T и ракетите Aster-30, произведувани во европската одбранбена индустрија, додека САД го имаат системот Patriot. Но проблемот, според генералниот секретар, е што ниту едниот ниту другиот индустриски систем не произведува доволно брзо за сегашното ниво на побарувачка.
Руте повика да се зголеми производството и во европските компании и во американските производители, посочувајќи дека дури кога понудата значително ќе се зголеми, може да стане реално прашањето кому треба да му се даде предност при набавките.
Токму тука се гледа новата природа на вооружувањето. Не е доволно една држава да има пари. Мора да постои фабрика што може да го произведе системот во потребниот рок.
Европа повторно ја открива воената индустрија
По завршувањето на Студената војна, многу европски земји ги намалија армиите, резервите на муниција и дел од производствените капацитети. Новата безбедносна средина сега го принудува континентот да оди во обратна насока. Војната во Украина, потребата од обновување на националните резерви и повисоките цели за одбранбено трошење создадоа истовремен притисок врз производителите.
Тоа значи дека европската одбранбена индустрија треба да премине од модел на релативно ограничени серии кон многу поголеми и подолгорочни производствени циклуси.
Руте вели дека индустријата веќе го зголемува производството, но оценува дека тоа мора да се случува уште побрзо.
Одбраната станува и економска политика
Зголеменото вооружување има и значителна економска димензија.
Повеќегодишните воени договори значат нови фабрики, инженерски кадар, истражување и развој, производство на електроника, металургија, машинска индустрија, ракетни мотори, сензори, софтвер и беспилотни системи.
Руте го опиша европскиот и американскиот сектор како делови од поширока трансатлантска одбранбена индустриска база, со европски компании што инвестираат во САД и американски компании што произведуваат во Европа.
Од оваа перспектива, борбата за договорите станува и борба за работни места, технологија, индустриска конкурентност и стратешка автономија.
Европската дилема: автономија или трансатлантска интеграција
Тука се појавува една од најважните политички дилеми за Европската Унија.
Доколку најголемиот дел од новите европски воени буџети заврши кај американските производители, Европа ќе може побрзо да набави некои од системите што ѝ недостигаат, но може дополнително да ја зацврсти технолошката и индустриската зависност од САД.
Од друга страна, инсистирањето на исклучиво европско производство би можело да значи подолги рокови доколку европските фабрики немаат доволен капацитет.
Руте очигледно го преферира трансатлантскиот модел: европските и американските производители да се гледаат како дел од еден голем одбранбен пазар, со приоритет на брзото зголемување на производството.
Но дебатата во Европа нема да исчезне.
Колку повеќе пари се издвојуваат за одбраната, толку погласно ќе се поставува прашањето каде тие пари ќе завршуваат.
Русија останува долгорочниот безбедносен предизвик
Руте направи важна разлика меѓу непосредна закана и долгорочна закана. Тој оцени дека во моментов нема непосредна руска воена закана за земја членка на НАТО, но истовремено ја опиша Русија како долгорочен безбедносен предизвик за Алијансата.
Тоа објаснува зошто НАТО истовремено повикува на смиреност и на забрзано вооружување. Пораката е дека Алијансата не гледа непосредна подготовка за напад врз нејзина членка, но сака во следните години да располага со многу поголеми резерви, индустриски капацитет и сили за одвраќање.
Новата трка не е само кој има повеќе оружје – туку кој може побрзо да го произведува
Во Студената војна воената моќ често се мереше со бројот на тенкови, авиони, ракети и војници. Денес сè поважен показател станува нешто друго: брзината со која земјата или сојузот може да ги надомести потрошените резерви. Современ конфликт со висок интензитет троши огромни количества артилериска муниција, противвоздушни ракети, дронови, резервни делови и високопрецизни системи.
Тоа значи дека фабриката повторно станува речиси еднакво важна како арсеналот. Во тој контекст треба да се чита и пораката на Руте.
НАТО можеби располага со финансиски ресурси и со технолошки напредни системи, но за долгорочно одвраќање му е потребна индустрија што може масовно и континуирано да ги произведува.
Македонија во новата безбедносна реалност
Како членка на НАТО, Македонија е дел од истиот систем на колективна одбрана, но и од поширокиот процес на зголемување на одбранбените расходи и модернизација на вооружените сили.
За помалите членки прашањето е особено важно. Тие најчесто немаат сопствена голема одбранбена индустрија и зависат од увоз, заеднички набавки и интероперабилност со сојузниците.
Во услови кога побарувачката значително ја надминува моменталната понуда, роковите за испорака, цените и пристапот до производствените линии можат да станат еднакво важни како и обезбедувањето пари во националниот буџет. Оттаму, новата европска одбранбена политика може да отвори и прашање за тоа дали помалите економии можат да се вклучат во одредени сегменти од европските синџири на снабдување – преку машинска индустрија, електроника, софтвер, сервисирање, логистика или производство на компоненти.
Од ерата на „мировната дивиденда“ кон ерата на одбранбената индустрија
Изјавите на Марк Руте покажуваат дека европската безбедносна дебата влегува во нова фаза. Прашањето повеќе не е само колкав процент од БДП ќе се издвојува за одбрана. Прашањето е што реално може да се произведе со тие пари. Токму тука се појавува најголемиот парадокс на денешниот НАТО: финансиската подготвеност расте побрзо од индустриската способност да ја претвори во оружје, муниција и системи за противвоздушна одбрана.
Од друга страна, Москва ја засилува реториката околу Калининград и нуклеарното одвраќање, додека НАТО настојува да демонстрира дека не гледа непосреден напад, но дека е подготвен да одговори доколку до него дојде. Затоа новата трка во вооружувањето не се води само во штабовите и во буџетите. Таа сè повеќе се води и во фабриките.
А во таа трка, производствениот капацитет може да стане еден од најважните показатели на воената моќ во Европа во годините што следуваат.
