Два македонски филма влегоа во главната конкуренција на 32. Сараевски филмски фестивал, а од Сараево се враќаат со биланс што заслужува повеќе од свечено пребројување награди. „17“ на Косара Митиќ и „Скејтбордингот не е за девојчиња“ на Дина Дума освоија вкупно 5 фестивалски и партнерски признанија, ако во билансот се вклучи и наградата на публиката. Во средиштето на таа приказна се млади авторки, една нова актерка и филмови што не ја бараат безбедната тема, туку одат директно кон насилството, сиромаштијата, родовите очекувања, младоста и правото на сопствен избор.
Сараево годинава покажа и нешто пошироко: македонската кинематографија не се појавува на големите регионални фестивали како случаен гостин. Таа доаѓа со филмови што веќе имаат меѓународен пат, со копродукциска мрежа и со нова генерација автори и актери што сè појасно го наоѓаат својот јазик.
Пет признанија – и една важна разлика во броењето
Флеш:
Филмот „17“ на Косара Митиќ го освои „Срцето на Сараево“ за најдобра актерка, кое ѝ припадна на Ева Костиќ, како и Специјалната награда за промовирање на родовата еднаквост и наградата Cineuropa. Во конечниот фестивалски биланс се вбројува и UniCredit наградата на публиката. „Скејтбордингот не е за девојчиња“ на Дина Дума ја доби Специјалната награда „Перспективи на младите“.
Токму тука настанува и малата разлика меѓу домашните медиумски извештаи. Дел од нив зборуваат за четири награди во официјалните и партнерските категории, а други за пет признанија за двата филма, бидејќи ја вклучуваат и наградата на публиката. За да нема непотребна забуна, најпрецизно е да се каже: двата македонски филма освоија пет фестивалски и партнерски признанија, од кои едното е избор на публиката.
„17“ – кога филмот одбива да ја остави тишината недопрена
„17“ е дебитантски долгометражен филм на Косара Митиќ, македонско-српско-словенечка копродукција. Во официјалната селекција на Сараевскиот филмски фестивал беше прикажан со регионална премиера. Приказната ја следи седумнаесетгодишната Сара, чија училишна екскурзија се претвора во простор на насилство, страв и молк, откако станува сведок на сексуален напад врз својата пријателка.
Митиќ во разговор за фестивалот објасни дека почетниот импулс за филмот дошол од вистински настан и дека нејзината намера не била да ја користи траумата за шок, туку да остане блиску до искуството на девојката, до изолацијата, срамот и начинот на кој средината знае да ги остави младите сами со нешто што е преголемо за нив. Тој авторски пристап може да се прочита и во интервјуто на Косара Митиќ за фестивалот.
За Паноптикум, успехот на „17“ во Сараево има и продолжение. Филмот веќе привлече сериозно меѓународно внимание, а по наградата на Филмскиот фестивал во Ерусалим стана јасно дека ова не е дело што ќе остане затворено во домашниот фестивалски круг.
Ева Костиќ – „Срце на Сараево“ за прва филмска улога
Највидливото индивидуално признание го доби Ева Костиќ. За улогата на Сара таа го освои „Срцето на Сараево“ за најдобра актерка – и тоа за својата прва филмска улога. Во ваков случај наградата има двојна тежина. Таа го препознава актерското остварување, но истовремено отвора врата за ново име на македонската сцена во момент кога филмот сè почесто бара лица што не ја носат веќе познатата актерска биографија пред камерата.
Токму непосредноста е важна за „17“. Камерата е блиску до Сара, а филмот не ѝ дозволува на публиката удобно да се оддалечи од нејзината перспектива. Таквата естетика лесно може да стане манипулативна ако нема мерка; наградата за Костиќ сугерира дека филмот ја нашол потешката патека – да биде интензивен без да ја претвори траумата во спектакл.
Дина Дума и младоста што сака сама да одлучува
Вториот македонски наслов во главната игранa конкуренција, „Скејтбордингот не е за девојчиња“, ја имаше европската премиера во Сараево. Филмот на Дина Дума ја доби Специјалната награда „Перспективи на младите“, признание наменето за дела што ги отвораат искуствата, правата и иднината на младите.
Во центарот се Адела и нејзината постара сестра Зара, девојчиња кои растат меѓу училиштето, пријателите, социјалните мрежи и скејтбордот, од една страна, и сиромаштијата, традиционалните очекувања и заканата од малолетнички договорен брак, од друга. Тука скејтбордот не е декоративен симбол на „младинска култура“. Тој е движење, простор и можност едно девојче барем за миг само да ја избере насоката.
Паноптикум веќе пишуваше за филмот на Дина Дума и неговата приказна за тинејџерскиот бунт, слободата и урбаната култура. Сараевското признание сега ја потврдува токму онаа линија што филмот ја носи уште од концептот – дека приказната е локална, сместена во Скопје и во конкретна заедница, но прашањето кој има право да одлучува за животот на една млада девојка одамна не е локално прашање.
„Мала Југославија“ – уште едно македонско признание, но во индустрискиот дел
Македонското присуство во Сараево не заврши со двата играни филма. Во рамките на CineLink Industry Days, проектот за серијата „Мала Југославија“ на Теона Стругар Митевска и Соња Просенц ја освои Female Voices CineLink Award, развојна награда вредна 20.000 евра. Продуцентка е Лабина Митевска, а проектот е дел од CineLink Drama 2026.
Важно е ова признание да не се меша со петте награди на двата филма. Станува збор за индустриска награда за развој на телевизиски проект. Но неговото значење е големо: фестивалите одамна не се само места каде што готовите филмови добиваат статуетки. Тие се пазари, лаборатории и точки во кои следните филмови и серии наоѓаат партнери, финансии и меѓународен пат.
Жените не се статистика во оваа фестивалска приказна
Косара Митиќ, Дина Дума, Ева Костиќ, Теона Стругар Митевска, Соња Просенц и Лабина Митевска се различни генерации и различни професионални профили, но годинашниот македонски биланс во Сараево има јасен женски потпис. Тоа не треба да се претвори во пригодна фраза за родова застапеност. Поважно е што овие авторки и актерки се препознаени преку конкретна работа: режија, продукција, актерска изведба, развој на проект и теми што долго останувале на периферијата.
И самata натпреварувачкa програмa годинава ја покажуваше таа промена: 6 од 9 долгометражни играни филмови во главната конкуренција беа режирани од жени. Македонските филмови не беа исклучок во таа слика, туку еден од нејзините највидливи делови.
Наградите се резултат, системот останува прашање
Фестивалските признанија се важни, но тие не можат да бидат замена за филмска политика. За да постојат „17“, „Скејтбордингот не е за девојчиња“ и следните проекти што ќе стигнат до Сараево, Берлин, Кан, Венеција или некој нов фестивалски простор, потребни се години развој, продукциска стабилност, копродукции и институции што разбираат дека филмот не се создава од конкурс до конкурс.
Паноптикум веќе го отвори тоа прашање во текстот за државната поддршка за македонските филмови во 2026. година. Сараево сега дава конкретен аргумент зошто таквата поддршка треба да се оценува според резултатите, но и да се гради со континуитет. Наградата е видливиот миг. Зад неа има години работа што публиката никогаш не ги гледа.
Петте признанија за двата филма и развојната награда за „Мала Југославија“ затоа се повеќе од добра фестивалска вечер. Тие покажуваат дека македонскиот филм во моментов има авторски гласови што знаат што сакаат да кажат и доволно храброст да не ја избираат најлесната тема. Следниот тест е тие гласови да не останат исклучок, туку да добијат простор да прераснат во трајна кинематографска сцена.
