Македонските домаќинства создаваат околу 86 килограми отпад од храна по жител годишно – 17 килограми повеќе од европскиот просек. Додека семејствата внимателно ги мерат трошоците во маркетите, огромни количества купена и подготвена храна завршуваат во кантите, а речиси целиот комунален отпад во земјата потоа оди на депонии.
Цената на храната одамна не е само статистичка категорија. Таа се чувствува при секое влегување во маркет, во секоја сметка на каса и во секое семејно планирање на месечните расходи. Токму затоа е впечатлив податокот дека во Македонија значително количество храна што е произведена, транспортирана, платена и донесена до трпезата на крајот не се јаде – туку се фрла.
Според податоците што ги пренесуваат домашните медиуми повикувајќи се на Индексот за отпад од храна на Програмата за животна средина на Обединетите нации – UNEP, македонските домаќинства создаваат околу 86 килограми отпад од храна по жител годишно. Европскиот просек за домаќинствата во 2024. година изнесувал 69 килограми по жител. Разликата е 17 килограми по човек.
На ниво на едно домаќинство, а уште повеќе на ниво на целата држава, таа разлика престанува да биде мала статистичка отстапка и се претвора во економски, еколошки и општествен проблем.
179 илјади тони само од домаќинствата
Според објавените проценки на UNEP, домаќинствата во Македонија создаваат околу 179.311 тони отпад од храна, односно приближно 86 килограми по човек.
Но храната не се фрла само дома. На секторот ресторани и услуги за исхрана му се припишуваат околу 51.283 тони, или приближно 25 килограми по жител, додека малопродажбата создава уште околу 30.755 тони, односно околу 15 килограми по човек.
Само во овие три сегменти тоа се над 261 илјада тони отпад од храна.
При споредбата со европските вредности, македонските домаќинства се околу 17 килограми по жител над просекот на ЕУ, рестораните и услугите за исхрана околу 10 килограми, а малопродажбата околу пет килограми над европскиот просек.
Европа фрла 129 килограми храна по човек
На ниво на Европската Унија Евростат пресметал дека во 2024. година биле создадени околу 57,9 милиони тони отпад од храна или приближно 129 килограми по жител.
Повеќе од половината – 53% – потекнувале од домаќинствата. Тоа се 69 килограми по човек. Производството на храна и пијалаци учествувало со 25 килограми, рестораните и угостителските услуги со 15, додека примарното производство и малопродажбата создавале по околу 10 килограми отпад од храна по жител.
Тука сепак е потребна претпазливост при споредувањето.
Европската бројка од 129 килограми ги опфаќа сите главни делови од синџирот, вклучително и производството и примарното производство. Македонските бројки што се објавуваат за домаќинствата, угостителството и малопродажбата не претставуваат идентична статистичка база. Затоа не би било методолошки исправно едноставно да се споредуваат нивните вкупни суми.
Светот фрла повеќе од милијарда тони
Проблемот е глобален. Според UNEP, во 2022. година во домаќинствата, угостителството и малопродажбата во светот биле создадени околу 1,05 милијарди тони отпад од храна – приближно 19 проценти од храната што била достапна за потрошувачите. Од тој отпад: 60% потекнувал од домаќинствата, 28% од рестораните и другите услуги за исхрана, 12% од малопродажбата. UNEP проценува дека домаќинствата во светот секој ден фрлаат храна што одговара на повеќе од една милијарда оброци.
Тоа покажува дека отпадот од храна не е само последица на богатството или развиеноста. Тој е поврзан и со начинот на купување, планирањето на оброците, големината на пакувањата, роковите на употреба, складирањето и односот кон остатоците од храната.
Парадоксот на домашниот буџет
Во Македонија темата има дополнителна тежина. Секое поскапување на основните прехранбени производи веднаш станува економска и социјална тема. Граѓаните ги споредуваат цените, трговските акции, платите и трошоците на живот.
Отпадот од храна покажува и друга страна на семејната економија. Кога производ што сме го платиле ќе заврши неотворен или недојаден во кантата, не се фрла само храна. Се фрлаат и парите потрошени за неа. А пред да стигне на трпезата, во тој производ веќе биле вложени земјоделско земјиште, вода, енергија, труд, амбалажа, транспорт, ладење и складирање.
Затоа отпадот од храна е еден од оние ретки проблеми во кои економската и еколошката загуба буквално завршуваат во иста канта.
Македонија нема прецизна национална статистика
Еден од најважните аспекти во целата приказна е тоа што Македонија сè уште нема целосна официјална национална статистика што одделно и систематски го мери количеството отпад од храна. Домашната статистика го следи органскиот отпад, но во него, покрај храната, влегуваат и други биоразградливи материјали.
Токму затоа бројките за 86 килограми треба да се читаат како меѓународна проценка, а не како резултат на целосно домашно мерење на секоја фаза од синџирот.
Тоа не го прави проблемот помал. Напротив, покажува дека првиот чекор кон неговото решавање е да се знае попрецизно колку, каде и зошто се фрла.
Речиси сè завршува на депонија
Според пренесените податоци од Државниот завод за статистика, во Македонија во 2025. година биле собрани околу 639.668 тони комунален отпад, од кои околу 34.757 тони биле евидентирани како органски отпад. Околу 84% од собраниот комунален отпад потекнувал од домаќинствата.
Уште посериозен е податокот дека 99,8% од собраниот комунален отпад се депонира. Тоа значи дека проблемот не завршува со моментот кога храната ќе биде фрлена. Тогаш почнува неговата втора фаза – управувањето со отпадот.
Органската материја на депониите создава метан, стакленички гас со силно влијание врз климатските промени. UNEP ја смета борбата против отпадот од храна за важна и релативно достапна климатска мерка.
Не е секој „отпад од храна“ недојаден ручек
И овде постои важна статистичка нијанса. Во европската методологија, отпадот од храна не значи само јадлива храна што непотребно сме ја фрлиле. Во бројките се вклучуваат и нејадливите делови – коски, лушпи, семки и други делови што природно се отстрануваат при подготовката. Затоа 86 килограми отпад од храна не значат автоматски дека секој човек фрла 86 килограми совршено употреблива храна.
Подоброто мерење би покажало колкав дел навистина може да се спречи.
Од „купи повеќе“ кон „искористи подобро“
Борбата против отпадот од храна не мора да почнува со големи стратегии. За домаќинствата таа започнува со многу обични навики: планирање на купувањето, проверка што веќе има во фрижидерот, правилно складирање, замрзнување на вишокот, подобро разбирање на ознаките за рокот и користење на остатоците во нови оброци.
За маркетите и рестораните можностите се пошироки – подобро планирање на залихите, намалување на вишоците, продажба по намалена цена пред истекот на рокот и донирање на безбедната храна што не може комерцијално да се продаде.
Европската Унија веќе има поставено цел до 2030. година значително да го намали отпадот од храна, во согласност со глобалната Цел за одржлив развој 12.3.
Најскапата храна е онаа што никој не ја изел
Во приказната за отпадот од храна лесно е да се гледа само кон кантата.
Вистинската приказна почнува многу порано. На нивата. Во фабриката. Во камионот. Во ладилникот. Во маркетот. Во нашиот паричник. И завршува со прашањето дали нешто што барало пари, труд, вода и енергија за да стигне до масата било искористено или непотребно фрлено.
Во земја во која цената на храната редовно е меѓу најчувствителните теми за семејниот стандард 86 килограми отпад од храна по човек се повеќе од еколошка статистика. Тоа е и приказна за личната економија. За навиките. За системот за отпад.
И за парадоксот во кој храната ни изгледа прескапа кога ја купуваме – а премногу евтина кога ја фрламе.
