Деветти септември има ретко добра историска мешавина – фотографија, авторски права, почетоци на далечинското работење со компјутер, една вистинска бубачка што влегла во информатичкиот речник и два големи македонски спортски подвизи направени на истиот датум со точно десет години разлика. На крајот на оваа линија е и едно метро што стана симбол на брзата преобразба на современите градови. Без воени фронтови и државнички портрети, 9 септември има доволно сопствена тежина.
1839 – Џон Хершел ја направи најстарата сочувана фотографија на стакло
Во времето кога фотографијата сè уште била нов експеримент, британскиот научник Џон Хершел испробувал материјали што можеле да ја задржат светлината како трајна слика. На 9 септември 1839 година го фотографирал големиот телескоп на својот татко Вилијам Хершел врз стаклена плоча. Снимката денес се смета за најстарата сочувана фотографија направена на стакло.
Важноста на Хершел не завршува со една фотографија. Тој експериментирал со негативи и позитиви, ја истражувал чувствителноста на различни соединенија на среброто и подоцна го развил цијанотипскиот процес. Уште поважно за секојдневниот јазик на фотографијата – токму Хершел помогнал термините „негатив“ и „позитив“ да станат дел од новиот медиум. Историјата на овој експеримент е документирана и од International Photography Hall of Fame and Museum.
1886 – Бернската конвенција ги постави меѓународните темели на авторското право
Писател, композитор или сликар во XIX век можел да биде заштитен во сопствената земја, а неговото дело сепак да биде печатено или користено во друга без вистинска можност за контрола. На 9 септември 1886 година во Берн била усвоена конвенција што почнала да го менува токму тоа.
Бернската конвенција за заштита на литературните и уметничките дела воспоставила принцип според кој авторското дело треба да добива заштита и надвор од државата од која потекнува авторот. Нејзиниот систем подоцна бил повеќепати дополнуван и ревидиран, но основната идеја останала: книжевноста, музиката, сликарството и другите авторски дела имаат права што не престануваат на државната граница. Светската организација за интелектуална сопственост – WIPO го наведува 9 септември 1886 година како датум на усвојување на Конвенцијата.
1940 – Компјутер првпат беше управуван од далечина
Во салата на Дартмут колеџ во Њу Хемпшир немало огромна машина што го исполнувала просторот. Компјутерот всушност се наоѓал стотици километри подалеку, во лабораториите Bell во Њујорк. Пред публиката стоел терминал преку кој математичарот Џорџ Стибиц покажал дека пресметките може да се испраќаат преку комуникациска линија, машината да ги обработи, а резултатот да се врати назад.
Демонстрацијата на 9 септември 1940 година се смета за прва јавна далечинска употреба на дигитален компјутер. Телепринтерот во Дартмут бил поврзан со Complex Number Calculator во Њујорк, а учесниците испраќале задачи и ги добивале решенијата назад. Денес, кога работата во облак и далечинскиот пристап се речиси невидлива инфраструктура на секојдневието, оваа демонстрација изгледа како рана скица на светот што ќе дојде неколку децении подоцна.
1947 – Молец влезе во компјутерската историја како вистински „баг“
Седум години подоцна се случила една од најдобрите анегдоти во историјата на технологијата – и, за разлика од многу технолошки легенди, оваа има зачуван материјален доказ. Екипата што работела со електромеханичкиот компјутер Harvard Mark II открила молец заглавен меѓу контактите на едно реле. Инсектот бил изваден и залепен во работниот дневник со забелешка дека тоа е „прв вистински случај“ на пронајдена бубачка.
Тука е потребна мала корекција на популарната приказна: зборот „bug“ веќе се користел за технички дефекти и претходно. Молецот од 1947 година не го измислил терминот. Го направил незаборавен. Оригиналниот запис е зачуван, а Computer History Museum го бележи настанот токму на 9 септември 1947 година. Денешните софтверски „багови“ одамна немаат крилја, но името останало.
1959 – Нико Нестор стана првиот Македонец што го преплива Ла Манш
Македонската приказна на 9 септември започнува во студените води меѓу Франција и Англија. Стружанецот Нико Нестор тргнал од Кап Гри Не нешто по полноќ и по 12 часа и 6 минути стигнал до Сент Маргаретс Беј кај Довер. Со тоа станал првиот Македонец што успешно го препливал Ла Манш.
Подвигот не дошол од никаде. Една година претходно Нестор прв ја препливал делницата од Свети Наум до Струга, долга околу 33 километри, и Охридското Езеро му било природната школа за маратонското пливање. Channel Swimming Association го бележи неговиот старт на 9 септември 1959 година и времето од 12 часа и 6 минути. За македонскиот спорт тоа бил подвиг што покажал дека пливач израснат на Охридското Езеро може да влезе во меѓународната историја на една од најтешките пливачки патеки во светот.
1969 – Атина Бојаџи го повтори подвигот точно десет години подоцна
Тешко е да се измисли посимболична спортска случајност. Точно десет години по Нестор, на истиот датум, Ла Манш го препливала и Атина Бојаџи. На охридската маратонка ѝ биле потребни 13 часа и 20 минути за да стигне до англискиот брег, со што станала првата Македонка и првата пливачка од тогашна Југославија што го остварила овој подвиг.
Бојаџи веќе била големо име во маратонското пливање, со настапи и победи на долги води, но Ла Манш останал врвот на нејзината кариера. Подвигот подоцна ќе стане инспирација и за филмот „Исправи се, Делфина“ во режија на Александар Ѓурчинов. Македонските извори што го одбележуваат датумот потсетуваат на необичната историска симетрија: Нико Нестор во 1959 и Атина Бојаџи во 1969 година – два големи подвига на 9 септември.
2009 – Дубаи го пушти метрото во работа во 9:09 часот на 9.9.09
Дубаи сакал отворањето на своето метро да биде лесно запомнливо, па датумот и часот биле дел од приказната. Црвената линија била официјално пуштена во работа на 9 септември 2009 година, а церемонијата била темпирана во 9 часот, 9 минути и 9 секунди навечер – 9.9.09.
Зад ефектната симболика стоел огромен инфраструктурен проект. Првата фаза започнала со десет станици, а системот подоцна се проширил и станал еден од главните столбови на јавниот превоз во градот. Според Управата за патишта и транспорт на Дубаи, само во првите 15 години метрото превезло околу 2,4 милијарди патници. Тоа е добар пример како инфраструктурата може да стане дел и од визуелниот идентитет на еден град.
Деветти септември останува особено силен токму поради ваквата комбинација. Од стаклената фотографска плоча и првите меѓународни правила за авторите до далечинскиот компјутер и вистинскиот молец во неговите релеи, датумот следи како новите идеи постепено станувале секојдневие. А за Македонија има уште поубава симетрија – двајца големи пливачи, Нико Нестор и Атина Бојаџи, го совладале истиот канал на истиот датум, со точно една деценија меѓу нив.
