Понекогаш една книга не се чита само како книга. Се отвора како сведоштво. Такво е и изданието „Македонија на стари мапи“, приредено од Илија Петрушевски и објавено во 1992 година, со паралелен англиски наслов и со предговорот „Историја без географија“ од Анте Поповски. Тоа не е обична збирка старини за љубители на картографија. Тоа е тивок, но силен документ за едно име, еден простор и едно историско траење што не престанува само затоа што некој го прекројувал на хартија.
Кога мапата не е само географија
Во суштина, најважната порака на овој материјал е јасна: Македонија не се чита само низ политички договори, војни и поделби, туку и низ начинот на кој била цртана, именувана, бележена и помнена низ вековите. Просторот бил кроен и прекројуван, парчен и распарчуван, но не исчезнал. Може да се оттурне од туѓа карта, но не и од историската свест. Токму затоа старите мапи овде не се декор, туку доказен слој на паметењето.
Во таа смисла, ова издание има и библиофилска и културна тежина. Во него се собрани десетици картографски прилози од институционални и приватни извори, а зад книгата стои и подолг истражувачки напор поврзан со картографската граѓа што се чува во Националната и универзитетска библиотека „Св. Климент Охридски“ – Скопје и во други европски библиотеки и архиви. Изданието е заведено и во меѓународните библиотечни каталози, а НУБ „Св. Климент Охридски“ – Скопје и денес останува клучна институција за ваков вид материјал.
Името како духовна територија
Најсилниот слој во целата оваа приказна, сепак, не е техничкиот, туку смисловниот. Анте Поповски не пишува предговор како библиотекарска белешка, туку како човек што знае дека името не е формалност. Во неговиот вовед името Македонија се отвора како прашање на духовна автономија, историска длабочина и цивилизациско траење. Таа мисла и денес има тежина: името на земјата не е ознака на картата, туку кондензирана историја на припадност, наследство и отпор.
Токму затоа во текстот се повикува и на митолошки и на историографски хоризонти – од Хесиод и неговиот свет на генеалогии, до Константин VII Порфирогенит и делото „De thematibus“. Тие слоеви не се тука за да затворат дебата, туку за да покажат колку длабоко во времето навлегува прашањето за името Македонија. А кога едно име толку долго опстојува во мит, запис, хроника и карта, тогаш веќе не зборуваме само за термин, туку за трајна културна и историска присутност.
Од картографија до родопис
Приредувачот Илија Петрушевски, според описите на изданието, не ги реди мапите само како визуелен материјал, туку како патување низ ортографијата, хидрографијата, топонимијата и политичките претстави за просторот низ различни епохи. Во тоа е и вистинската сила на книгата: таа покажува дека картата никогаш не е невина. Секоја карта е и поглед, и интерес, и епоха, и туѓа или своја претстава за светот. Затоа ваквите изданија не се само културен луксуз. Тие се начин еден народ повторно да ги види траговите на сопственото име таму каде што историјата често се обидувала да го замолчи.
И тука веројатно е најточно да се каже следново: „Македонија на стари мапи“ не нуди утеха, туку присуство. Не тврди дека историјата била праведна. Не сугерира дека географијата секогаш му служела на вистинитото. Напротив. Таа нѐ потсетува дека понекогаш токму мапата знае да биде место на бришење. Но истовремено – и место на враќање.
Зошто ова издание е важно и денес
Во време кога сѐ се троши брзо – и вести, и поими, и идентитети – ваква книга нѐ враќа на една потивка, но подлабока лекција: дека историското паметење не се чува само во архивите, туку и во начинот на кој умееме да читаме трага. А старата мапа, кога се чита внимателно, не е минато. Таа е сведок.
Затоа ова издание со право може да се чита како македонски родопис во картографска форма. Не само како збирка мапи, туку како визуелен доказ дека еден простор може да биде оспоруван, делен и прецртуван, а сепак да остане препознатлив во долгото траење на името, паметењето и културната самосвест.
Користен извор: „Македонија на стари мапи”, изд. „Детска радост” и „Македонска ревија”, Скопје 1992
