Современиот човек сè почесто не се разболува само од она што го јаде, од воздухот што го дише или од гените што ги наследил. Се разболува и од начинот на кој работи. Од часовите што се протегаат без крај, од несигурноста што му стои над глава, од стравот да не биде заменет, од притисокот да биде постојано достапен, продуктивен, насмеан и тивок.
Новите податоци на Меѓународната организација на трудот ја отвораат токму таа болна точка на модерниот работен свет: психосоцијалните ризици на работното место веќе не се „мек“ проблем, туку прашање на здравје, достоинство и преживување. Според извештајот на ILO, повеќе од 840.000 луѓе годишно умираат од здравствени состојби поврзани со такви ризици, меѓу кои се долгото работно време, несигурноста на работното место и вознемирувањето на работа.
Кога работното место станува здравствен ризик
Извештајот на Меѓународната организација на трудот, насловен „The psychosocial working environment: Global developments and pathways for action“, ја разгледува психосоцијалната работна средина како резултат на тоа како се дизајнира работата, како се организира и управува со неа, и какви политики и практики го обликуваат секојдневниот живот на работниците.
Тоа значи дека стресот не треба повеќе да се третира како приватна слабост на човекот што „не издржал“. Проблемот е многу подлабок. Ако работното место е поставено така што бара премногу, дава премалку контрола, наградува неправедно, ја нормализира несигурноста и молчи пред малтретирањето, тогаш не страда само моралот на работниците. Страда нивното срце, нервен систем, ментално здравје и животна сила.
Според објавените податоци, психосоцијалните ризици се поврзуваат со 840.088 смртни случаи годишно во светот и со речиси 45 милиони години живот прилагодени на инвалидитет – мерка што покажува колку здрави години се губат поради болест, инвалидитет или прерана смрт. Економската цена, пак, се проценува на околу 1,37 проценти од глобалниот БДП годишно.
Невидливата цена на продуктивноста
Во јавниот говор продуктивноста најчесто се слави како доблест. Работникот што останува подолго, што не се жали, што ја носи работата дома, што одговара на пораки по работно време и што „се жртвува за тимот“ често се претставува како пример. Но зад таа култура на постојана расположливост се крие прашање што ретко се поставува: колку живот трошиме за да изгледаме корисни?
Најголемиот дел од проценетите смртни случаи се поврзани со кардиоваскуларни заболувања. ILO проценува дека 783.694 смртни случаи се поврзани со состојби како исхемична болест на срцето и мозочен удар, додека 56.394 смртни случаи се поврзани со ментални нарушувања, меѓу кои и депресија. Сепак, токму менталните нарушувања носат голем товар во изгубени здрави години, бидејќи често траат долго, се повторуваат и тивко ја намалуваат способноста на човекот да живее нормално.
Овие бројки не зборуваат само за трагедии на поединци. Тие зборуваат за модел на работа во кој човекот се третира како ресурс што треба да се искористи, а не како личност што треба да се зачува. Кога организацијата бара резултат, но не гледа исцрпеност; кога менаџментот бара лојалност, но не нуди сигурност; кога пазарот бара флексибилност, но ја префрла целата неизвесност врз работникот – тогаш здравјето станува скриена цена на економската пресметка.
Пет ризици што не се гледаат на прв поглед
Според извештајот, проценката за смртните случаи се базира на глобални податоци за пет клучни фактори: напрегање на работното место, нерамнотежа меѓу вложениот труд и наградата, несигурност на работното место, долго работно време, како и малтретирање и вознемирување на работа.
Сите тие ризици имаат една заедничка особина: често не оставаат веднаш видлива рана. Не изгледаат драматично како несреќа на градилиште или повреда во фабрика. Но токму затоа се подмолни. Човекот може со години да живее во состојба на притисок, да се навикне на несоница, да ја смета анксиозноста за нормална, да ја прикрива депресијата, да го нарекува заморот „период“ и да верува дека мора да издржи.
Во таква култура, работникот не се прашува дали работата е лошо организирана, туку дали тој е доволно силен. Тоа е најопасниот пресврт: системскиот проблем се претвора во лична вина.
Дигиталната работа не го укина стресот – го прошири
Дигитализацијата, вештачката интелигенција, работата од далечина и новите модели на вработување создадоа поголема флексибилност, но и нови видови притисок. Работниот ден веќе не завршува секогаш со излегување од канцеларија. Многу професии живеат во постојан режим на достапност: телефонот е биро, домот е продолжена канцеларија, а паузата често е само смена на екран.
Извештајот предупредува дека брзите промени во светот на работата ги преобликуваат психосоцијалните ризици. Тоа значи дека старите проблеми не исчезнуваат, туку добиваат нова форма. Наместо само физичка контрола, се појавува дигитална контрола. Наместо јасно работно време, се појавува невидливо работно време. Наместо директна наредба, се појавува култура во која работникот сам се притиска да биде побрз, подостапен и поприлагодлив.
Во таа средина, границата меѓу професионалниот и приватниот живот не се брише одеднаш. Се троши постепено. Прво со една порака навечер, потоа со „само уште ова“, па со викенд-обврска, па со чувство дека си виновен ако не си достапен.
Работата мора да биде и безбедна, не само платена
Модерното општество долго ја мереше работата главно преку плата, статус и продуктивност. Но извештајот на ILO потсетува дека работата мора да се мери и преку безбедност, здравје, контрола, достоинство и можност човекот да остане човек додека заработува за живот.
Работно место што не убива веднаш, но систематски исцрпува, не е здраво работно место. Организација што постигнува резултати со хроничен притисок, страв и замолчување не е успешна во целосна смисла. Таа само ја одложува сметката – до моментот кога ќе ја платат работниците, семејствата, здравствените системи и целото општество.
Затоа прашањето за психосоцијалните ризици не е луксуз на развиени економии, ниту тема само за HR-презентации. Тоа е прашање на јавна политика, трудово право, инспекциски надзор, здравствена култура и менаџерска одговорност. Владите и работодавачите, според ILO, треба итно да дејствуваат за создавање побезбедни и поздрави работни места.
Заклучок: човекот не смее да биде потрошен материјал
Најстрашното кај овие податоци е што зад нив не стои една катастрофа, еден ден или една несреќа. Стои секојдневие. Стојат милиони луѓе што стануваат уморни, работат под притисок, молчат пред неправда, се плашат за работното место, го голтаат понижувањето и продолжуваат, затоа што животот бара плата.
Но токму затоа оваа тема мора да излезе од маргините. Работниот стрес не е слабост. Малтретирањето не е „карактер на шефот“. Долгото работно време не е секогаш посветеност. Несигурноста не е природна цена на современоста. Тоа се услови што се создаваат – и затоа можат да се менуваат.
Работата треба да му дава смисла, приход и достоинство на човекот. Не да го троши до точка во која животот станува спореден трошок на продуктивноста.
