Во секое општество има луѓе што влегуваат во политиката за да му служат на јавниот живот, и луѓе што го користат јавниот живот за да си служат себеси. На прв поглед, разликата не е секогаш видлива. И едните и другите зборуваат за народ, држава, иднина, правда, развој, достоинство. И едните и другите стојат на говорници, даваат изјави, присуствуваат на настани, ветуваат подобро утре. Но зад истиот речник често се кријат два сосема различни света.
Политичарот, во најдобрата смисла на зборот, ја разбира политиката како јавна должност. Политикантот ја разбира како техника на преживување, влијание и корист. Политичарот мисли во хоризонт на држава и генерации. Политикантот мисли во хоризонт на изборен циклус, личен рејтинг и партиска комбинација. Политичарот знае дека власта е одговорност. Политикантот чувствува дека власта е плен.
Политиката како грижа за заедничкото
Политиката не е измислена за да биде сцена на лични амбиции, иако низ историјата често станувала токму тоа. Во нејзината подлабока смисла, политиката е уредување на заедничкиот живот: како ќе живееме, кои правила ќе ги почитуваме, што ќе сметаме за праведно, како ќе се дели моќта, како ќе се штитат слабите, како ќе се ограничуваат силните.
Уште кај Аристотел политиката е поврзана со прашањето што ја прави заедницата добра или лоша, стабилна или расипана. Неговата „Политика“ не е само размислување за власт, туку за животот во полисот – за човекот како суштество што не може да се оствари надвор од заедницата. Токму затоа политиката, кога е вистинска, не е проста борба за функција, туку обид да се најде мерка меѓу слободата, правдата, редот и доброто живеење.
Политичарот го разбира ова, барем во основа. Тој може да греши, да биде ограничен, да носи непопуларни одлуки, дури и да губи избори. Но ако во него има свест за јавната должност, тој не ја сведува политиката на лична пресметка. Знае дека институцијата е поголема од човекот, државата од партијата, а јавниот интерес од моменталната корист.
Политикантот како мајстор на привидот
Политикантот, пак, има друга природа. Тој не е нужно глупав, ниту неспособен. Напротив, често е вешт, брз, прилагодлив, речит, медиумски подготвен. Неговата слабост не е во техниката, туку во моралната празнина. Тој знае како да звучи сериозно без да биде сериозен. Знае како да се повика на народот без да го почитува. Знае како да зборува за вредности без да живее според нив.
Политикантот не гради доверба, туку расположение. Не бара вистина, туку ефект. Не создава политика, туку спектакл. Неговата главна алатка не е аргументот, туку пресметката: што ќе помине, што ќе се продаде, кого треба да се придобие, кого да се исплаши, кого да се замолчи, кого да се искористи.
Во тоа е неговата опасност. Политикантот не мора веднаш да изгледа деструктивно. Тој може да биде шармантен, „народен“, духовит, гласен, дури и привидно храбар. Но зад тој настап стои една студена логика: јавноста не е заедница на граѓани, туку публика; граѓанинот не е субјект, туку гласачки материјал; вистината не е обврска, туку варијабла.
Разликата меѓу став и поза
Политичарот има став. Политикантот има поза. Разликата е огромна, иако понекогаш се гледа дури кога ќе дојде криза. Ставот има цена. Поза има корист. Ставот обврзува. Поза се менува според камерата, анкетата, партискиот штаб или моменталната нервоза на јавноста.
Човек со став може да биде несогласен со нас, но сепак да заслужува почит. Затоа што знаеме дека зборува од некакво уверување, од некаква внатрешна оска. Политикантот, пак, не стои на уверување, туку на процена. Денес ќе биде огнен бранител на едно, утре практичен толкувач на спротивното. Неговата конзистентност не е во вредностите, туку во личниот интерес.
Затоа политикантството е толку разорно за јавниот морал. Тоа не ги корумпира само институциите, туку и јазикот. Зборовите почнуваат да се трошат. „Реформа“ станува парола. „Правда“ станува алатка за напад. „Народ“ станува сценографија. „Одговорност“ станува збор што се изговара за други, никогаш за себе.
Политичарот мисли на последици
Една од главните разлики меѓу политичар и политикант е односот кон последиците. Политичарот знае дека секоја јавна одлука има живот зад себе: семејства, училишта, болници, судови, работни места, граници, односи меѓу луѓето. Политикантот најчесто гледа само политички ефект: дали добивме поен, дали противникот загуби, дали јавноста се возбуди, дали темата може да се искористи.
Во зрелата политика, легитимноста не е само формално право некој да одлучува. Таа бара одлуките и институциите да можат да се оправдаат пред граѓаните и да бидат поврзани со праведност, слобода и јавна одговорност; токму затоа политичката легитимност е едно од класичните прашања на политичката филозофија. Stanford Encyclopedia of Philosophy ја разгледува легитимноста како доблест на политичките институции и одлуките што се носат во нив. Политикантот, меѓутоа, легитимноста ја сведува на бројка, процедура или моментална победа.
Политичарот може да каже: „Ова е тешко, но потребно“. Политикантот најчесто прашува: „Како ова ќе изгледа?“ Првиот се плаши од лоши последици. Вториот од лош впечаток.
Јавниот разум наспроти јавната манипулација
Во демократско општество, политиката би требало да се потпира на јавен разум – на причини што можат да им се објаснат на граѓаните, дури и кога сите не се согласуваат. Идејата за јавен разум бара правилата што го уредуваат заедничкиот живот да бидат, барем во некаква смисла, прифатливи или оправдливи за оние врз кои важат. Така современата политичка филозофија ја разбира оваа идеја во традицијата од Хобс, Кант и Русо до Ролс и Хабермас.
Политикантството го прави спротивното. Наместо јавен разум, нуди јавна возбуда. Наместо аргумент, нуди етикета. Наместо дебата, нуди непријател. Наместо граѓанин, создава навивач. А навивачот не прашува дали нешто е точно, туку дали е „наше“. Не прашува дали е праведно, туку дали му штети на „нивните“.
Така политикантот ја претвора политиката во постојана мобилизација. Општеството треба да биде во тревога, затоа што во мирен простор луѓето почнуваат да размислуваат. А за политикантот мислечкиот граѓанин е незгоден: тој не се плаши лесно, не се купува со парола и не аплаудира на секој добро спакуван привид.
Политичарот има граница
Вистинскиот политичар знае дека има нешта што не се прават, дури и кога може да се направат. Не секоја слабост на противникот треба да се злоупотреби. Не секој страв на граѓаните треба да се разгори. Не секоја институција треба да се притисне. Не секоја вистина треба да се изврти за дневна корист.
Границата е можеби најсигурниот знак на политичка зрелост. Кој нема граница, може да биде успешен во краток рок, но неизбежно го расипува просторот во кој дејствува. Политикантот го гледа тоа како „борба“. Но општеството ја плаќа цената: пад на довербата, замор од јавноста, цинизам, повлекување на чесните луѓе, нормализација на лагата.
Кога политикантите стануваат доминантен тип, граѓаните престануваат да веруваат дека политиката може да биде нешто друго. Тоа е најголемата победа на политикантството: не само да ја освои власта, туку да ја убеди јавноста дека сите се исти.
Опасната реченица: „Сите се исти“
„Сите се исти“ звучи како мудра разочараност, но често е само капитулација. Да, политиката може да разочара. Да, многумина што зборувале за принципи завршиле во комфорна трговија. Да, јавниот живот произведува цинизам речиси секој ден. Но кога ќе кажеме дека сите се исти, ние веќе сме му ја олесниле работата на најлошиот.
Зрелото граѓанство не мора да биде наивно. Напротив, треба да биде критичко, недоверливо кон празни ветувања, внимателно кон моќта. Но критичноста не е исто што и цинизам. Критичноста разликува. Цинизмот израмнува. А таму каде што сè е израмнето, вредностите исчезнуваат.
Политичарот и политикантот не се исти. Можеби понекогаш носат исти одела, користат исти зборови и стојат на исти сцени. Но едниот, колку и несовршено, се обидува да управува со јавниот интерес. Другиот се обидува да го приватизира.
Како се препознава политикантот?
Политикантот најлесно се препознава по односот кон вистината и одговорноста. Тој никогаш не е навистина виновен. Секогаш некој друг му попречил, некој друг го саботирал, некој друг погрешно го разбрал. Кога е во опозиција, институциите се заробени. Кога е на власт, институциите се „стабилни“. Кога неговите напаѓаат, тоа е борба за правда. Кога другите критикуваат, тоа е хаос.
Политичарот, пак, не мора да биде светител. Но барем разбира дека јавната функција не е приватен штит. Дека одговорноста не е слабост. Дека признавањето грешка не е крај, туку можност за враќање на довербата. Дека државата не е партиска канцеларија, а граѓанинот не е бројка во табела.
Потребата од политичари, не од спасители
Општествата што долго страдале од политикантство често почнуваат да копнеат по спасител. Но тоа е опасна желба. Спасителот лесно станува нов политикант со поголема сцена и посилна митологија. Демократијата не бара спасители. Таа бара институции, одговорност, јавен разум, критички граѓани и политичари што разбираат дека власта е ограничена доверба.
Добриот политичар не мора да биде харизматичен пророк. Понекогаш е доволно да биде сериозен, компетентен, трпелив, чесен во границите на човечката несовршеност, способен да слуша и доволно зрел да не го претвора секој несогласник во непријател.
Политикантот ја сака масата. Политичарот мора да ги почитува граѓаните. Разликата е суштинска. Масата се возбудува, се води, се користи. Граѓаните се убедуваат, се слушаат, се почитуваат. Политикантот сака аплауз. Политичарот треба да заслужи доверба.
Последната мерка е јавниот карактер
На крајот, разликата меѓу политикантот и политичарот е разлика во карактерот. Не само личен, туку јавен карактер. Како човек се однесува кога има моќ? Како зборува за оние што не можат да му возвратат? Како се однесува кон вистината кога таа не му одговара? Дали ги зајакнува институциите или ги витка според сопствената потреба? Дали го смирува општеството или живее од неговата нервоза?
Политикантот може да победи на избори, да доминира во вести, да собере аплауз, да создаде култ на неопходност. Но тоа не го прави политичар. Политичар се станува тогаш кога човек ќе разбере дека моќта не е доказ за вредност, туку испит на карактерот.
Затоа на секое општество му треба повеќе од промена на имиња. Му треба промена на мерката. Да не се восхитува на политичката вештина ако таа е без морал. Да не ја меша гласноста со храброст. Да не ја прогласува манипулацијата за стратегија. Да не го нарекува цинизмот реализам.
Политикантот прашува: „Што добивам?“ Политичарот мора да праша: „Што останува по мене?“ Во таа разлика се крие судбината на јавниот живот. И можеби токму таму почнува зрелоста на едно општество – кога ќе научи дека не секој што се занимава со политика е политичар.
