Куршумли ан на 20 август повторно ќе стане кино под отворено небо. Со веќе распродадена филмска програма за отворањето, 17. издание на Фестивалот на креативен документарен филм „МакеДокс“ влегува во своите осум фестивалски дена со нешто повеќе од богата програма: со јасна намера документарниот филм да го врати таму каде што најдобро функционира – меѓу луѓето, разговорите и прашањата што остануваат и откако ќе се изгасне проекторот.
Фестивалот ќе се одржува од 20 до 27 август во Куршумли ан, Музеј на Македонија, Сули ан, „Лабораториум“ и Албанскиот театар во Скопје. Официјалната програма потврдува осум дена проекции, разговори, мастер-класови, детска и младинска програма и МакеКоПроДокс форум.
Отворање во Куршумли ан – семејство, опстанок и сведоштво
Фестивалот ќе биде отворен на 20 август во 20:30 часот во Куршумли ан. Првата вечер ги носи краткиот филм „Цвеќињата стојат молкум, сведочат“ на Тео Панагопулос и долгометражниот документарец „Кон запад, во Запата“ на Дејвид Бим. Според известувањето на „МакеДокс“, билетите за филмската програма на отворањето се веќе распродадени, додека сè уште има можност за билети за концертот од програмата „Ноќни приказни“, кој почнува во 23 часот.
„Кон запад, во Запата“ нè носи во оддалечените мочуришта на Запата во Куба, каде Ланди и Мерцедес се обидуваат да го израснат својот син во услови на економски колапс и растечки општествени немири. Болни разделби, тешки одлуки и постојаната закана дека секојдневието може да се распадне го претвораат филмот во интимна приказна за љубовта и цената што луѓето ја плаќаат за да останат заедно.
Токму ваков почеток му прилега на „МакеДокс“. Документарецот овде не се третира како илустрација на некоја „голема тема“, туку како начин големите зборови – криза, сиромаштија, миграција, опстанок – повторно да добијат човечко лице.
„Само сонот е стварност“ и гласот што останува по Илинка
Мотото на годинашното издание е „Само сонот е стварност“. Тоа е наслов на песна од Тин Ујевиќ, но и на книга на Илинденка Петрушева (1944-2025), една од најзначајните личности на македонската филмска критика и филмологија. Затоа мотото годинава не е декоративна фестивалска реченица – зад него стои конкретно сеќавање.
На 22 август, во 19 часот во Сули ан, ќе се одржи специјалниот настан „Така пишуваше Илинка“. За нејзиното дело и влијание ќе разговараат Влатко Галевски, Петар Волнаровски, Саша Дуковски и Русе Арсов, а настанот ќе биде проследен со краткометражниот „Кино Мортус“ во режија на Ивана Цветковска и продукција на школата „Докуникулци“ на „МакеДокс“.
Во годината по нејзиното заминување, разговорот за Петрушева има смисла само ако не остане комеморативен. Нејзината работа потсетува дека филмската култура не ја создаваат единствено режисерите и филмовите. Ја создаваат и луѓето што гледаат внимателно, аргументираат, архивираат и пишуваат. Без нив остануваат наслови и датуми, но лесно исчезнува контекстот во кој едно дело станало важно.
Шпанија во фокус – различни лица на современиот документарец
Земја во фокус годинава е Шпанија. Фестивалската селекција е замислена како пресек на современата шпанска документарна сцена, но не се затвора во национална витрина. Во програмата има и кратки филмови од Канарските Острови, како и експериментални дела од Перу, што го проширува просторот кон различни филмски традиции и авторски ракописи. И официјалната актуелна програма на фестивалот ја наведува Шпанија како годинашна земја во фокус. :contentReference[oaicite:6]{index=6} :contentReference[oaicite:7]{index=7}
На 21 август во Куршумли ан ќе бидат прикажани „Роење птици“ на Ксавиер Марадес и „Амилкар“ на Мигел Еек. Двајцата автори ќе гостуваат на фестивалот, а на 24 август во „Лабораториум“ ќе одржат мастер-клас посветен на она што го обликува современиот документарен филм. Деталниот распоред на проекциите и придружните настани е достапен во официјалната програма на „МакеДокс“.
„Добри луѓе“ и „Руини“ – македонскиот филм во срцето на програмата
Особено внимание привлекува македонската премиера на документарниот филм „Добри луѓе“ на Милчо Манчевски, закажана за 23 август во 21 часот во Куршумли ан. Билетите за проекцијата се веќе распродадени. Филмот, посветен на преживеаните, жртвите и луѓето што помагаа по трагедијата во Кочани, претходно ја имаше својата светска премиера на Сараевскиот филмски фестивал. Паноптикум веќе пишуваше за „Добри луѓе“ и неговиот внимателен однос кон сведоштвото, тагата и солидарноста.
Во програмата е и „Руини“ на Елена Чемерска, македонска копродукција од 2026 година, која ќе биде прикажана на 24 август во Куршумли ан. Присуството на домашниот документарен филм овде е повеќе од протоколарно учество. Фестивалот го поставува во истата конкурентна и авторска рамка со филмови од различни делови на светот – онаму каде што и треба да биде.
Каде исчезнаа кината?
Едно од најважните прашања на фестивалот годинава воопшто не се однесува на некој конкретен филм. На 24 август, во 13 часот во „Лабораториум“, ќе се одржи панел-дискусијата „Културната инфраструктура пред Европската престолнина на културата 2028“, поставена околу едно едноставно и прилично незгодно прашање: каде исчезнаа кината?
Скопје има фестивали, филмски автори и публика, но редовниот пристап до домашен, европски и независен филм останува ограничен. Тоа е проблем што оди подлабоко од бројот на расположливи сали. Киното е културна инфраструктура – место каде публиката се создава, каде филмот има живот по премиерата и каде културниот живот не зависи само од неколку фестивалски недели во годината. Паноптикум веќе го отвори истиот проблем во анализата „Кинокултурата во Македонија и светот“, каде домашната состојба се гледа токму низ недостигот од поширока и одржлива мрежа за прикажување филмови.
Во панелот ќе учествуваат Звонко Наумовски од Фондацијата „Скопје 2028“, Билјана Лунга Филиповска од Агенцијата за филм, Маргарита Арсова од МКЦ и Дарко Набаков од „МакеДокс“, а разговорот ќе го модерира филмската критичарка Марина Костова. Прашањето природно се надоврзува и на пошироката тема за културната инфраструктура што Скопје треба да ја изгради и обнови пред 2028 година.
Филмски критичар или алгоритам?
Уште подиректно со современиот начин на гледање филмови се соочува панелот „Филмска критика во ера на алгоритми?“, закажан за 25 август во 13 часот во „Лабораториум“. Во разговорот ќе учествуваат Марина Костова, Марина Д. Рихтер, Алфонсо Ривера и Муртада Елфадл, а модератор ќе биде Кристин Камдесу од ФИПАДОК.
Темата е далеку од еснафско прашање за филмските критичари. Денес голем дел од она што го гледаме доаѓа до нас преку системи за препораки, платформи, оценки, кратки видеа и алгоритми што учат што сме гледале вчера за да ни понудат нешто слично утре. Критиката, во најдобрата своја форма, го прави спротивното: не ни го потврдува вкусот, туку го вознемирува. Не ни кажува само дали филмот „вреди“, туку зошто нешто гледаме токму така и што можеби сме пропуштиле.
Тука можеби и најјасно се гледа зошто на „МакеДокс“ му треба простор надвор од самата филмска програма. Фестивал што се занимава со документарецот неизбежно се занимава и со погледот – кој ја избира сликата, кој ја толкува, кој ја архивира и, сè почесто, кој алгоритам ни ја става пред очи.
Осум дена во кои филмот повторно станува јавен простор
Од детските проекции и разговорите под смоквата до главната програма, шпанскиот фокус, МакеКоПроДокс форумот и „Ноќните приказни“, 17. „МакеДокс“ ја задржува својата препознатлива фестивалска форма – филмот да не биде изолиран производ што се гледа и веднаш се заборава. Официјалната програма ги распоредува настаните низ сите осум дена, со завршна церемонија на 27 август.
Распродаденото отворање и распродадената македонска премиера на „Добри луѓе“ се убав сигнал дека публика има. Следното, потешко прашање е дали таа публика има доволно места каде што ќе продолжи да гледа вакви филмови и кога фестивалските светла ќе се изгаснат. Токму затоа годинашниот „МакеДокс“ не завршува на платното. Дел од неговата вистинска програма се прашањата што ги остава зад себе.
Комплетната програма и тековните фестивалски информации се достапни во културниот агрегатор на Паноптикум.
