Постои една необична особина на парите: додека ги немаме доволно, нивното значење е сосема јасно. Ни требаат за дом, храна, здравје, образование, сигурност, слобода да не зависиме од секоја туѓа волја. Тогаш желбата за повеќе не е алчност, туку разумна човечка потреба да се живее подостоинствено. Проблемот почнува подоцна, во моментот кога „доволно“ престанува да има значење, а зголемувањето на имотот од средство станува животна цел.
Токму таму се појавува прашањето што ретко си го поставуваме додека брзаме по следната плата, стан, автомобил, инвестиција или деловен успех: ако богатството постојано расте, а потребата за уште никогаш не исчезнува, што всушност се обидуваме да достигнеме?
Парите решаваат вистински проблеми
Лесно е материјализмот да се критикува од удобна позиција. За човек што не знае како ќе ја плати киријата, дали ќе може да го лекува детето или како ќе го помине месецот, парите не се филозофска тема. Тие се практична разлика меѓу страв и сигурност. Материјалната стабилност може да донесе избор, приватност, време, подобро образование и можност да се напушти работа или однос што го понижува човекот.
Затоа нема ништо возвишено во сиромаштијата сама по себе. Недостигот не го прави човекот подобар, исто како што богатството автоматски не го прави полош. Прашањето е што се случува кога разумната желба за сигурност ќе ја премине својата граница и ќе почне да бара нешто што парите тешко можат да го дадат – одговор на прашањето колку вредиме.
Тогаш богатството добива друга функција. Повеќе не купуваме само удобност; купуваме доказ. Поголемиот дом треба да покаже дека сме успеале. Поскапиот автомобил дека сме стигнале подалеку. Бројката на сметката треба да нè увери дека сме безбедни, значајни и, можеби најважно, дека не сме живееле залудно.
Но доказот има рок на траење.
Кога „повеќе“ нема последна станица
Во материјалното натпреварување речиси секогаш постои некој што има повеќе. Штом сопствената вредност почне да се мери според споредбата, целта постојано се поместува. Она што вчера изгледало како успех, денес станува почетна позиција. Станот што бил сон станува премал. Приходот што некогаш изгледал недостижен станува недоволен. Статусот што требало да донесе мир создава нов страв – да не биде изгубен.
Овој проблем е многу постар од потрошувачкото општество. Аристотеловата етика го разгледува богатството како едно од надворешните добра што можат да му помогнат на човекот да живее добро, но не и како самата суштина на добриот живот. Добрата не постојат изолирано: пријателството, карактерот, делувањето, задоволството и материјалните средства треба да најдат свое место во една поширока целина.
И Епикур прави разлика меѓу желбите што произлегуваат од реални потреби и оние што стануваат практично безгранични. Во неговото размислување, стремежот кон огромно богатство не мора да ја даде сигурноста поради која човекот го посакува. Парадоксот е лесно препознатлив и денес: можеме да натрупуваме средства токму затоа што се плашиме од несигурноста, а потоа да живееме во постојан страв дека стекнатото ќе го изгубиме. Поширок преглед на оваа идеја може да се најде во прегледот на епикурејската филозофија.
Најопасно е кога имотот ќе стане идентитет
Човек може да поседува многу без да биде опседнат со поседувањето. И обратно – може да нема особено богатство, а целиот живот да го организира околу мислата што би сакал да има. Материјализмот затоа не се мери само со состојбата на банкарската сметка. Тој почнува во начинот на кој човекот се разбира себеси.
Ерих Фром токму оваа разлика ја постави во средиштето на книгата Да се има или да се биде?. „Имањето“ и „бидувањето“ кај него не се едноставно сиромаштија наспроти богатство, туку различни односи кон животот. Во едниот случај себеси се потврдуваме преку она што го поседуваме и контролираме; во другиот преку начинот на кој живееме, создаваме, сакаме, мислиме и учествуваме во светот.
Таа разлика станува видлива кога ќе се отстрани надворешната декорација. Кој сум ако ја немам функцијата? Ако ја продадеме куќата? Ако компанијата пропадне? Ако повеќе никој не знае колку заработувам? Ако сето она со кое сум се претставувал пред другите исчезне, што останува од мене?
Тоа не е повик човек да се откаже од амбиција. Амбицијата може да биде прекрасна сила. Да создадеш фирма, да изградиш дом, да обезбедиш семејство, да направиш капитал што ќе ти даде независност – сето тоа може да биде дел од исполнет живот. Разликата е во тоа дали богатството му служи на животот или животот му служи на богатството.
Што всушност купуваме кога заработуваме?
Можеби најразумниот однос кон парите започнува со друго прашање. Не „колку имам?“, туку „што ми овозможува тоа што го имам?“
Ако богатството купува време за луѓето што ги сакаме, неговата вредност е очигледна. Ако ни овозможува да работиме нешто што има смисла наместо нешто што мораме, станува форма на слобода. Ако создава сигурност за семејството, можност да му помогнеме некому, да учиме, да патуваме, да создаваме или едноставно да не го поминуваме животот во постојана економска вознемиреност, тогаш материјалниот успех има човечка содржина.
Но кога парите почнуваат да купуваат првенствено уште повеќе пари, статус заради статус и предмети чија главна функција е да бидат видени од другите, кругот се затвора. Човекот станува чувар на сопствената акумулација. Треба повеќе да работи за да одржи повеќе, повеќе да ризикува за да стекне повеќе и повеќе да се грижи за да не изгуби повеќе.
И тогаш може да се случи нешто чудно: економскиот успех да расте, а животниот простор да се стеснува.
Смислата не може да се стави на сметка
Причината е едноставна. Парите можат да одговорат на огромен број прашања што почнуваат со „како“, но многу потешко на оние што почнуваат со „зошто“.
Како ќе живеам поудобно? Како ќе патувам? Како ќе обезбедам подобра нега? Како ќе имам повеќе избор? За многу од тие прашања парите се извонредна алатка. Но зошто станувам наутро? За кого сум важен? Што создавам што ќе има вредност и надвор од мојата сметка? Кому му припаѓа моето време? Што сакам да остане од мене во луѓето што ме познавале?
Таму веќе валутата е друга.
Смислата најчесто се создава од нешта што не можат целосно да се поседуваат: однос, припадност, љубов, знаење, работа во која човек препознава нешто свое, грижа за друг, создавање, убедување дека денот не бил само потрошен. Тие нешта може да бараат материјална основа, понекогаш и многу пари, но не можат да бидат заменети со нив.
Можеби вистинското богатство е да знаеш кога имаш доволно
Современата култура многу добро нè учи како да сакаме повеќе. Значително поретко нè учи како да препознаеме дека нешто е доволно. А човек без сопствена претстава за „доволно“ лесно може да го помине целиот живот во трка чија цел никогаш не ја определил самиот.
Затоа личното богатење не мора да биде спротивност на смислата. Напротив, може да биде средство за достоинствен, слободен и богат живот во вистинската смисла на зборот. Опасноста започнува кога средството ќе го прогласиме за конечна цел и очекуваме бројката да ни каже нешто што таа никогаш не можела да знае: дали сме живееле добро.
Можеби зрелоста не се состои во откажување од желбата да имаме повеќе, туку во способноста да одлучиме за што ни треба тоа „повеќе“. Зашто човек може да стекне речиси сè што некогаш посакувал, а сепак еден ден да открие дека најважното прашање останало неодговорено.
Не колку успеав да соберам, туку што направив со животот додека собирав.
