Критичните минерали стануваат еден од главните столбови на новата европска индустриска и безбедносна политика. Додека Европската Унија вложува во нови наоѓалишта, преработувачки капацитети и меѓународни партнерства, Македонија располага со минерален потенцијал, но сè уште нема јасен и општествено прифатлив модел како да го стави во функција на развојот.
Бакарот, литиумот, графитот, никелот, кобалтот, антимонот и ретките земни елементи одамна не се само суровини за металургијата. Тие се неопходни за електричните мрежи, батериите, ветерните турбини, електричните возила, дигиталната инфраструктура, одбранбената индустрија, вселенската технологија и производството на современа електроника.
Затоа прашањето кој располага со критичните минерали и кој може да ги преработува веќе не е само економско. Тоа е и геополитичко прашање, поврзано со технолошката независност, индустриската конкурентност и сигурноста на синџирите на снабдување.
Европа ја намалува зависноста од увоз
Европската Унија со Актот за критични суровини постави конкретни цели што треба да се достигнат до 2030. година. На територијата на Унијата треба да се обезбедуваат најмалку 10% од годишните потреби преку ископ, 40% преку преработка и 25 проценти преку рециклирање.
Во исто време, ЕУ настојува од ниту една трета земја да не набавува повеќе од 65% од својата годишна потрошувачка на одделна стратешка суровина. Целта е да се намали зависноста од мал број надворешни снабдувачи и да се спречат нови индустриски потреси при политички кризи, војни, трговски спорови или прекини во транспортот.
Брисел веќе прогласи десетици рударски, преработувачки и рециклирачки проекти за стратешки. Дел се наоѓаат во земјите членки, а дел во партнерски држави надвор од Унијата. На тој начин Европа настојува да создаде поширока и поотпорна мрежа за снабдување.
Гренланд како пример за новата минерална геополитика
Стратешката насока беше потврдена и со новиот пакет на Европската Унија за партнерство со Гренланд, вреден 200 милиони евра. Средствата се наменети за повеќе развојни области, меѓу кои дигиталната поврзаност, енергетиката, образованието и одржливото искористување на минералните суровини.
Во фокусот се и проектите „Малмбјерг“ за молибден и „Амитсок“ за графит. Вториот е препознаен како стратешки проект според европската регулатива за критични суровини. Европската поддршка треба да вклучува технички анализи, поврзување со инвеститори и интегрирање на производството во европските индустриски синџири.
Овој пример покажува дека современата рударска политика не се сведува само на отворање рудник. Таа опфаќа геолошки истражувања, финансиска поддршка, инфраструктура, преработка, договори со индустриски купувачи, заштита на животната средина и долгорочен развој на локалните заедници.
Македонија има ресурси, но нема целосно изграден модел
Македонија има долга рударска традиција и наоѓалишта на бакар, олово, цинк, никел, железо, антимон, злато и сребро. Сепак, располагањето со минерални ресурси само по себе не гарантира развој. За ресурсите да станат економска предност, потребни се точни геолошки податоци, стабилна правна рамка, институционален капацитет, независен еколошки надзор и јасен одговор на прашањето колкав дел од создадената вредност ќе остане во земјата.
Во Стратегијата за минерални суровини 2026–2046 се нагласува потребата рударството да се развива долгорочно и одржливо, со балансирање на економските придобивки, високите еколошки стандарди и јавниот интерес. Стратегијата може да биде почетна рамка, но не смее да биде замена за транспарентни постапки и одлучување засновано врз проверливи податоци.
„Иловица-Штука“ меѓу инвестицијата и недовербата
Според информациите објавени во домашните медиуми, „Иловица-Штука“ се посочува како најконкретниот потенцијален проект за ископ на бакар во земјата. Проекциите наведуваат производство од околу 16.000 тони бакар годишно и инвестиција од приближно 350 милиони евра во првите две години од изградбата. Поддржувачите на проектот како можни придобивки ги наведуваат новите работни места, растот на извозот, буџетските приходи, развојот на локалната економија и вклучувањето на Македонија во европските синџири за снабдување со критични суровини. Но „Иловица-Штука“ не е само инвестициска пресметка. Проектот со години е предмет на правни спорови, институционални одлуки и противење од локални жители и еколошки организации. Загриженоста е поврзана со можните последици врз водата, почвата, земјоделското производство, здравјето и севкупниот развој на Струмичкиот Регион.
Токму затоа тврдењето дека Македонија треба едноставно и побрзо да ги „активира“ своите ресурси е недоволно. Брзината не смее да биде поважна од законитоста, безбедноста и јавната доверба. Од друга страна, ниту секоја расправа за рударството треба однапред да биде затворена без стручна анализа и споредување на реалните ризици и придобивки.
Јавниот интерес мора да биде мерлив
Пред донесување одлука за кој било голем рударски проект, државата треба јавно и разбирливо да одговори на неколку суштински прашања:
- Колкави се утврдените резерви и кој независно ги потврдил?
- Каква технологија ќе се користи при ископот и преработката?
- Кои хемикалии ќе се употребуваат и како ќе се складира отпадот?
- Како ќе се заштитат подземните и површинските води?
- Кој ќе ја следи состојбата и кој ќе одговара при загадување?
- Колку работни места ќе бидат долгорочни и колку ќе добијат локалните жители?
- Колкав приход ќе остварат државата и општините?
- Дали во земјата ќе има преработка или ќе се извезува суров концентрат?
- Кој ќе ги плати затворањето на рудникот и обновувањето на просторот?
Одговорите не треба да доаѓаат само од инвеститорот. Потребни се независни експерти, достапни студии, јавни расправи и постојан надзор во кој ќе учествуваат и локалните заедници.
Од рудна рента кон домашна додадена вредност
Една од најголемите опасности за земјите богати со минерали е да останат само извозници на евтина суровина. Ако рудата се ископува во Македонија, а преработката, производството и технолошката добивка се создаваат во други држави, домашната економија ќе добие само мал дел од вкупната вредност.
Затоа минералната стратегија треба да биде поврзана со индустриската политика. Покрај евентуалниот ископ, потребни се лаборатории, истражувачки центри, преработувачки капацитети, стручен кадар и партнерства со универзитетите. Посебно место треба да имаат рециклирањето на електронскиот отпад и повторната употреба на металите.
Македонија не може да ја достигне големината на најголемите светски производители, но може да изгради специјализирани капацитети и да се позиционира во делови од европскиот синџир во кои има реална економска и научна предност.
Рударството и земјоделството не смеат да се судрат без одговорност
Посебно чувствително е отворањето рудници во близина на плодни земјоделски области. Во таквите региони земјата, водата и препознатливоста на локалната храна се економски ресурси исто како и минералите под површината.
Една инвестиција може да има висок паричен износ, но евентуалното загадување да создаде долгорочна штета врз земјоделството, здравјето, имотот и довербата во локалните производи. Затоа економската анализа мора да ги пресмета и можните надворешни трошоци, а не само извозот, даноците и бројот на вработени.
Современото рударство може да користи побезбедни технологии отколку во минатото, но ниту една технологија не е без ризик. Одговорна држава не ветува нулта опасност, туку воспоставува строги правила, финансиски гаранции, независна контрола и механизми за брзо обесштетување.
Потенцијалот не е дозвола по секоја цена
Европската трка по критични суровини отвора можност за Македонија, но и опасност земјата да стане периферен извор на суровини без доволна заштита и без значајна домашна додадена вредност. Изборот не е едноставно „рудници или без рудници“. Вистинското прашање е какво рударство може да се дозволи, на кои локации, со која технологија, под чија контрола и за каква јавна корист. Ако не може убедливо да се докаже дека природата, водата, здравјето и локалната економија ќе бидат заштитени, проектот не треба да добие дозвола само затоа што бакарот станал геополитички важен. Но ако некој проект ги исполнува најстрогите стандарди и обезбедува долгорочна домашна вредност, државата треба да има институции способни тоа објективно да го утврдат.
Македонија навистина има минерален потенцијал. Нејзиниот најголем недостиг, меѓутоа, можеби не е во неискористените наоѓалишта, туку во недоволната доверба во институциите. Без законитост, транспарентност и јавна контрола, ниту една стратешка суровина нема автоматски да стане стратешка придобивка.
