Во политиката не е доволно една одлука да има добра намера, звучно образложение или убедлива парола. Вистинската мерка доаѓа подоцна – во последиците. Токму тука почнува проблемот со контрапродуктивната политика: мерките што треба да решаваат создаваат нови проблеми, политиките што треба да обединуваат продлабочуваат поделби, а власта што тврди дека ја зајакнува државата понекогаш ги слабее институциите од кои таа држава зависи.
Контрапродуктивноста не мора секогаш да биде производ на лоша намера. Таа може да произлезе од погрешна процена, од идеолошка заслепеност, од партиска суета, од страв од губење на поддршката или од постојаната потреба политичкиот резултат да биде видлив веднаш. Опасноста е токму во тоа што таквата политика извесно време може да изгледа како решителност. Дури подоцна станува јасно дека системот го поткопувал она што наводно го бранел.
Намерата не е резултат
Една власт може да сака да ја заштити економијата, а со погрешни мерки да ги обесхрабри инвестициите и претприемништвото. Може да зборува за силна држава, а со партизација на институциите да ја направи послаба. Може да повикува на национално единство, а со секојдневна агресивна реторика да создава нови линии на поделба. Може да ветува безбедност, а преку постојано производство на страв да создаде општество кое повеќе не се чувствува сигурно.
Тука се гледа основниот парадокс: политиката почнува да ја јаде сопствената цел. Наместо резултатот да ја потврдува намерата, последиците ја поништуваат.
Современото управување токму затоа не може да се сведува на политичка волја. Светската банка во своите анализи за управувањето ја поврзува силата на државите со квалитетот на институциите, способноста да испорачуваат јавни услуги и довербата што ја создаваат. Државата не станува посилна затоа што власта почесто ја употребува таа фраза. Станува посилна кога нејзините механизми функционираат и кога граѓанинот не мора да зависи од политичка волја за нешто што треба да му следува по право.
Политиката заробена во следните избори
Една од најчестите причини за контрапродуктивни одлуки е краткорочноста. Изборите имаат датум, анкетите се објавуваат редовно, медиумскиот циклус трае сè пократко, а политичката структура бара резултат што може веднаш да се претстави како успех. Во таква средина долгорочната политика лесно станува товар. Реформите бараат време, често се непопуларни на почетокот и нивниот ефект не може секогаш да се спакува во телевизиски прилог. Наспроти тоа, популистичката мерка нуди непосредна политичка награда. Таа може да донесе моментално олеснување, а подоцна да создаде поголем трошок. Може да реши еден административен проблем со создавање три нови. Може да купи социјален мир денес со пари кои ќе недостигаат утре.
Кога секоја одлука се мери според следниот рејтинг, следната анкета или следните избори државата престанува да се движи од стратегија кон стратегија и почнува да живее од кампања до кампања.
Кога политиката мора постојано да има непријател
Контрапродуктивноста уште појасно се гледа кога политичкиот систем започнува да произведува непријатели. Кога нема доволно резултати, конфликтот може да стане замена за нив. Секогаш некој е виновен – опозицијата, власта, медиумите, интелектуалците, странците, претходниците, „центрите на моќ“, критичарите или група граѓани која во моментот е подобна за политичка мобилизација. Таквата политика може краткорочно да биде ефикасна. Луѓето полесно се мобилизираат околу закана, отколку околу сложена институционална реформа. Проблемот почнува кога непријателството од средство станува начин на владеење.
Граѓанинот тогаш престанува да го гледа другиот како човек со различно мислење и почнува да го доживува како опасност. Партиската припадност станува морална пресуда. Компромисот се претставува како слабост, а разговорот со политичкиот противник како предавство.
На Panoptikum веќе пишувавме за тоталната недоверба како конечен пораз на политикантската власт и опозиција. Тоа е токму моментот кога политичката корист од сомнежот станува општествена штета. Кога сите ги убедуваат граѓаните дека никому не треба да му веруваат, еден ден и самите ќе се најдат пред јавност која не им верува ним.
На тоа предупредуваат и анализите на OECD за довербата во јавните институции: ниската доверба не останува само проблем на имиџот на власта, туку ја намалува способноста на институциите да спроведуваат политики, да бараат соработка од граѓаните и да одговорат на сложени кризи.
Лојалноста како замена за компетентност
Еден од најтивките облици на контрапродуктивна политика се појавува кога лојалноста станува поважна од знаењето. На почетокот тоа може да изгледа практично. Лојалниот функционер не поставува непријатни прашања, не се спротивставува и не создава проблеми во вертикалата на моќта. Но институција составена претежно од луѓе кои знаат што не смеат да кажат постепено ја губи способноста да ја предупреди власта кога таа греши. Се создава систем во кој повеќемина ја гледаат погрешната одлука, но секој чека некој друг прв да го каже тоа.
Критиката е непријатна за секоја власт, но нејзиното отсуство може да биде многу поскапо. Политичкиот систем што ја елиминира внатрешната критика се лишува од еден од механизмите кои можат да го заштитат од сопствените грешки.
Затоа институциите не се бирократска декорација на државата. Во текстот „Модерен живот во модерно општество и модерна држава“ токму квалитетот на институциите го поставивме како дел од достоинството на секојдневниот живот. Граѓанинот најдиректно ја чувствува државата таму каде што треба да добие услуга, правда, образование, здравствена заштита или еднаков третман.
Кога пропагандата ќе се судри со секојдневието
Контрапродуктивна може да стане и политичката комуникација. Секоја власт природно сака да ги претстави своите резултати во најдобро светло. Границата се преминува кога комуникацијата повеќе не ја објаснува реалноста, туку се обидува да ја замени.
Ако граѓанинот постојано слуша дека живее подобро, а неговото лично искуство му кажува поинаку, пропагандата не создава доверба. Создава цинизам. Ако институциите упорно тврдат дека секој проблем е решен пред луѓето да почувствуваат дека е навистина решен, со текот на времето и точната информација почнува да звучи сомнително.
За оваа граница меѓу политичката комуникација и произведувањето впечаток пишувавме и во „Кога политиката станува маркетинг на лагата“. Проблемот не е во тоа што политиката се обидува да убеди. Тоа е дел од нејзината природа. Проблемот настанува кога впечатокот станува поважен од проверливиот резултат.
Тогаш последицата е поширока од падот на довербата во една партија. Луѓето постепено престануваат да веруваат во јавниот говор воопшто. Секоја информација станува „нечија“, секој факт добива партиска боја, а секоја институција се доживува како продолжена рака на одреден интерес. Тоа е веројатно една од најтешките последици на контрапродуктивната политика – исчезнувањето на минимумот заедничка реалност неопходен за нормална демократска расправа.
Достоинство или политичка зависност
Особено противречна е политиката што постојано зборува за достоинството на граѓанинот, а истовремено создава негова зависност од партијата, функционерот или административната милост.
Достоинствениот граѓанин не е оној кому власта му направила услуга. Тоа е човек кој не мора да бара услуга за да го добие она што му следува по закон.
Ако работното место, дозволата, јавната услуга, тендерот, напредувањето или економската сигурност зависат од политичката блискост, тогаш системот не создава слободни граѓани. Создава клиенти. А клиентот може да биде лојален, но тешко може да биде навистина слободен во политичкиот избор.
Тука се гледа разликата меѓу држава што гради институции и политика што управува со зависности.
Најскапата грешка е онаа што не смее да се признае
Контрапродуктивната политика има уште една карактеристика: тешко признава грешка. Во политичка култура во која секое повлекување се прикажува како пораз, погрешната одлука често не се коригира – се брани. Кога ќе се појават последиците, се бара оправдување. Кога оправдувањето повеќе не е доволно, се бара виновник. Кога ни виновникот не го решава проблемот, вниманието се префрла на нова тема.
Така една грешка што можела навреме да биде поправена може да прерасне во долгорочен проблем само затоа што политички било неприфатливо некој да каже: ова не функционираше.
Зрелата политика не се препознава по тоа што никогаш не греши. Таква политика не постои. Нејзината зрелост се гледа во способноста да ја препознае грешката, да ја корегира и да научи нешто од неа.
Кога тактичката победа станува стратешки пораз
Политиката станува вистински контрапродуктивна кога сопственото преживување ќе ѝ стане поважно од целта поради која постои. Кога партијата станува поважна од институцијата, рејтингот од реформата, пропагандата од резултатот, контролата од довербата, а победата над противникот од напредокот на општеството. Тогаш секој поединечен потег може да има совршена тактичка логика. Може да донесе неколку проценти повеќе поддршка, да го замолчи противникот, да создаде поволна медиумска тема или да одложи непријатна одлука. Проблемот е што збирот од сите тие мали политички победи понекогаш создава голем стратешки пораз.
Најголемата иронија на контрапродуктивната политика е токму во тоа што најупорно го уништува она што најгласно го брани. Во име на стабилноста создава недоверба. Во име на единството произведува поделби. Во име на силната држава ги слабее институциите. Во име на народот го претвора граѓанинот во публика, клиент или гласач што треба само да биде мобилизиран.
Затоа вистинското прашање за една политичка мерка не е само што нејзините автори велат дека сакаат да постигнат. Поважно е што таа реално произведува кога ќе поминат говорите, прес-конференциите и изборните кампањи.
Политиката на крајот не ја судиме според намерата. Ја судиме според последиците кои остануваат кога ќе заврши аплаузот.
