Политиката отсекогаш привлекувала луѓе кои знаат помалку отколку што зборуваат. Тоа само по себе не е необично. Демократијата не бара од секој избран претставник да биде историчар, економист, правник, лекар, инженер и дипломат во исто време. Од политичарот се бара нешто потешко: да ја препознае границата на сопственото знаење, да умее да ги слуша луѓето кои знаат повеќе, да бара аргументи наместо потврда и да ја преземе одговорноста за одлуките што ги носи.
Политичкиот дилетантизам почнува токму таму каде што оваа граница исчезнува. Не кога политичарот нешто не знае, туку кога не знае дека не знае. Или, уште полошо, кога е свесен дека не знае, но проценува дека знаењето повеќе не му е потребно затоа што располага со функција, мнозинство, партиска машинерија или доволно силен микрофон.
Тогаш власта станува доказ за компетентност, партиската припадност замена за професионална биографија, а самодовербата почнува да се продава како државничка способност.
Незнаењето не е најголемиот проблем
Ниту една влада не може да биде составена од луѓе кои се експерти за сè. Современата држава е премногу сложен механизам за такво нешто. Енергетика, здравство, образование, јавни финансии, безбедност, дигитализација, земјоделство, урбанизам, социјална политика, дипломатија – секоја од овие области содржи знаења што се стекнуваат со години работа, образование и практично искуство.
Зрел политичар не мора лично да ги поседува сите тие знаења. Треба да знае каде да ги најде и како да создаде простор тие да влијаат врз одлуката. Современите модели на добро јавно управување токму затоа толку внимание посветуваат на политики засновани врз податоци, стручна анализа, институционална способност и проверка на ефектите пред политичката одлука да стане административна реалност. OECD, на пример, го третира користењето докази и способноста тие критички да се проценуваат како суштински дел од квалитетното креирање јавни политики.
Дилетантот постапува спротивно. За него експертот лесно станува непријатност, особено кога фактите не се согласуваат со политичката намера. Стручната администрација му изгледа бавна, процедурите непотребни, институционалната меморија товар, а луѓето што поставуваат незгодни прашања – пречка. Во таков систем лојалноста постепено ја истиснува компетентноста. Не се бара човек што најдобро ја познава областа, туку оној што најмалку ќе противречи. Не се бара најдоброто решение, туку најудобното образложение.
Токму затоа политичкиот дилетантизам не треба да се меша со обична нестручност. Нестручниот човек може да учи. Дилетантот, кога располага со политичка моќ, често престанува да гледа причина зошто би морал.
Функцијата не е диплома за познавање на светот
Една од најстарите замки на моќта е чувството дека правото да одлучуваш значи дека умееш да одлучуваш.
Министерската фотелја не внесува автоматски знаење на оној што седнува во неа. Пратеничкиот мандат не создава разбирање на економијата. Партиската функција не произведува дипломатска вештина. Победата на избори обезбедува демократски легитимитет за вршење власт – не сертификат за стручност.
Разликата е суштинска. Политичарот е избран да поставува насока, да ги претставува интересите и вредностите за кои добил поддршка и да одлучува меѓу можните политики. Тоа не значи дека со самиот избор ги стекнал знаењата на луѓето кои со години работат во областите за кои тој ќе одлучува.
И токму тука почнува една чудна инверзија на современата политика: оние што треба да бараат стручен совет. понекогаш почнуваат да се однесуваат како советот да им е непотребен.
Во текстот „Политика и политикантство“ на Panoptikum веќе е отворено слично прашање – што се случува кога политиката престанува да биде работа околу јавниот интерес, а се претвора во занимање со самата себе.
Моќта создава сопствена информациска средина
Проблемот станува поголем кога околу човекот со политичка моќ ќе се создаде свет во кој несогласувањето постепено исчезнува. Советниците почнуваат однапред да претпоставуваат што сака да слушне функционерот. Соработниците ги ублажуваат лошите вести. Партиските структури аплаудираат. Јавните настапи се подготвуваат така што политичарот ретко ќе се соочи со прашање за кое нема подготвен одговор. Критиката лесно се прогласува за злонамерност, а сомнежот за нелојалност. По извесно време политичарот веќе не мора ни свесно да ја одбива реалноста. До него таа едноставно пристигнува филтрирана.
Овој механизам е близок и до она што го разгледувавме во текстот „Политичкото слепило – кога партијата почнува да мисли наместо човекот“: политичкиот идентитет може да создаде филтер низ кој истите факти различно се толкуваат во зависност од тоа кому му користат или кому му штетат.
Кога таквата логика ќе се пресели од партиската база во институциите, последиците се посериозни. Одлуките почнуваат да се носат во средина во која самодовербата расте, а допирот со стварноста се намалува.
Политиката како професија без задолжителна подготовка
Парадоксот на јавниот живот е впечатлив. За да управувате со авион потребни се обука и лиценца. За да проектирате мост, образование, искуство и професионална одговорност. За да извршите хируршка операција се потребни години школување и специјализација.
За да учествувате во управувањето со систем од кој зависат болници, училишта, јавни претпријатија, буџети и животите на стотици илјади луѓе, формалните услови можат да бидат далеку поскромни.
Тоа не е аргумент против демократијата, ниту повик политиката да стане затворен клуб на технократи. Човек може да има извонредно академско образование и да биде лош политичар. Друг може да нема елитна професионална биографија, а да поседува искуство, расудување, политичка интуиција и способност да ги препознава вистинските луѓе за вистинските задачи.
Проблемот настанува кога демократската отвореност ќе се претвори во култура во која компетентноста почнува да изгледа речиси непотребна. Тогаш дилетантизмот добива политичка легитимација. Наместо „не го знам ова, ќе се консултирам“, се очекува одговор на секое прашање. Наместо внимателност, се наградува категоричноста. Наместо сложеноста да се објасни, таа се претвора во парола.
На сложените проблеми дилетантот секогаш има едноставен одговор
Дилетантизмот можеби најлесно се препознава по леснотијата со која нуди решенија.
Образованието ќе се среди со една реформа. Корупцијата со еден закон. Иселувањето со една економска мерка. Здравството со нов систем. Администрацијата со реорганизација. Економијата со инвестиции. Секој проблем добива реченица доволно кратка за телевизиска изјава.
Реалноста, се разбира, одбива да биде толку послушна.
Јавните системи се составени од закони, пари, институции, инфраструктура, интереси, луѓе, навики и наследени проблеми. Кога ќе се помести еден дел, последиците можат да се пренесат врз многу други. Затоа сериозното управување обично изгледа помалку спектакуларно од дилетантското: содржи анализи, консултации, процени, проверки, пресметки, следење на резултатите и понекогаш признавање дека првичната идеја треба да се промени.
И меѓународните анализи на јавната администрација поаѓаат од истиот проблем: ефикасната држава не се потпира само врз политичка волја, туку и врз институции способни да претворат политичка насока во функционални политики и јавни услуги.
Дилетантот оваа внимателност лесно ја прогласува за слабост. Тој сака потег. А јавноста понекогаш го наградува токму затоа што потегот е повидлив од процесот што требало да му претходи.
Кога впечатокот станува поважен од резултатот
Тука политичкиот дилетантизам се среќава со уште еден феномен – политичкиот маркетинг.
Ако политичкиот успех се мери првенствено според тоа како нешто ќе изгледа во јавноста, тогаш добрата политика и добрата презентација веќе не мора да бидат исто нешто. Може да биде поважно мерката да изгледа решително отколку да биде добро подготвена. Може да биде поважно функционерот да остави впечаток дека има одговор отколку навистина да го има.
За оваа разлика меѓу резултатот и произведениот впечаток пишувавме и во анализата „Кога политиката станува маркетинг на лагата“. Кога перцепцијата ќе стане поважна од проверливиот ефект, политичката комуникација веќе не служи само да ја објасни политиката – таа може да почне да ја заменува.
Во таква средина дилетантизмот добива одлични услови за преживување. Неспособноста може да се прекрие со комуникација, импровизацијата со самоуверен настап, а неуспехот со ново толкување на она што било ветено.
Најопасниот политичар не е оној што греши
Грешките сами по себе не се доказ за дилетантизам. Грешат и најстручните луѓе, особено кога одлучуваат во услови на неизвесност. Многу поважна е способноста на системот да ја препознае грешката.
Во здрава институционална култура една мерка може да се покаже како неуспешна, да биде изменета и од неа да се извлече поука. Во културата на дилетантизмот признанието дека нешто не функционира се толкува како политички пораз. Затоа одлуката мора да се брани дури и кога резултатите веќе ја доведуваат во прашање. Тогаш започнува производството на оправдувања: виновни се претходниците, администрацијата, опозицијата, меѓународните околности, медиумите, системот или некој друг.
Одговорноста станува чудно подвижна категорија. Најлесно се бара кај оние што имаат најмалку моќ, а најтешко кај оние што ја донеле одлуката.
Цената на дилетантизмот секогаш ја плаќа некој друг
Во приватниот живот дилетантот најчесто ги плаќа сопствените грешки. Во политиката сметката е јавна.
Лошо планираниот проект не е само погрешна проценка – тоа се јавни средства што можеле да бидат употребени на друго место. Несоодветната образовна политика не останува во службена папка – таа влегува во училниците. Лошата организација на здравството се претвора во секојдневие на пациенти и лекари. Непромислената економска мерка стигнува до компаниите, работните места и семејните буџети. Погрешното кадровско решение може со години да ја слабее институцијата што му била доверена на некого.
Затоа политичкиот дилетантизам не е само естетски проблем на јавниот живот. Не е прашање дали функционерот звучи смешно на прес-конференција, дали направил гаф или дали не знаел да одговори на новинарско прашање.
Неговите последици можат да бидат сосема материјални.
И јавноста има удел во културата на дилетантизмот
Политичарите не се појавуваат во вакуум. Тие растат во политичка култура која нешто наградува, а нешто казнува.
Ако јавноста бара едноставен одговор за секој сложен проблем, ќе се појават луѓе што ќе го понудат. Ако сигурниот тон е поважен од точниот податок, сигурниот тон ќе има предност. Ако признавањето „не знам“ се исмева како слабост, политичарите брзо ќе научат никогаш да не го изговараат.
На тој начин дилетантизмот престанува да биде лична мана и станува системска особина.
Политиката тогаш почнува да произведува луѓе што се способни првенствено за самата политика: за партиски преговори, медиумско присуство, изборни кампањи и внатрешни кадровски комбинации. Тоа се реални политички вештини, но тие не се исто што и способност за управување со сложена држава.
Прашањето дали навистина можеме да се дистанцираме од ваквите процеси е дел и од пошироката дилема отворена во текстот „Може без политика?“. Политиката не завршува со партиите и со парламентот – нејзините одлуки влегуваат во образованието, здравството, работата, даноците и јавниот простор.
Компетентноста започнува со реченицата „не знам“
Можеби затоа највредната особина на еден политичар не е да има одговор за сè. Поважна е способноста да знае за што нема одговор. Да го повика човекот кој знае повеќе. Да издржи аргумент што не му се допаѓа. Да побара податок пред да донесе заклучок. Да ја промени одлуката кога фактите го бараат тоа. Да постави способен човек иако тој човек нема постојано да му ласка. Да разбере дека институцијата не постои за да ја потврдува неговата важност, туку за да извршува јавна функција. Тоа не изгледа спектакуларно. Нема голема гестикулација, нема лесни ветувања и нема илузија на непогрешливост.
Несомнена е разликата меѓу политиката како управување и политиката како аматерска претстава со професионални последици.
Дилетантот верува дека власта му дала право да знае. Одговорниот политичар разбира нешто многу потешко: власта му дала обврска да дознае пред да одлучи.
