Економската политика најлесно се објаснува преку проценти, стапки, буџетски дефицити и проекции за раст. Многу потешко е да се објасни преку секојдневието. А токму таму се гледа нејзиниот вистински резултат – во цената на храната, можноста да се најде работа, висината на платата, каматата на кредитот, опстанокот на малата фирма и чувството дали утрешниот ден носи сигурност или нова неизвесност.
Затоа конкретната економска политика не е збир од добри намери. Таа почнува таму каде што државата мора да избере што ќе направи со ограничените ресурси што ги има. Дали ќе троши повеќе за инфраструктура или за тековни расходи? Дали ќе ги намалува даноците за да ја поттикне економската активност или ќе собира повеќе приходи за да финансира јавни услуги? Дали ќе ги поддржува домашните компании, ќе привлекува странски капитал или ќе се обиде да ги прави и двете? Во секој од овие избори има добитници, трошоци и последици.
Растот не е доволен ако не се чувствува во секојдневието
Една од најважните задачи на економската политика е да создаде услови за раст. Тоа не значи само зголемување на бруто-домашниот производ. Економијата може статистички да расте, а голем дел од населението да не почувствува подобрување. Ако продуктивноста стагнира, ако младите и образованите заминуваат, ако платите заостануваат зад трошоците за живот или ако развојот е концентриран во неколку сектори и градови, тогаш позитивната бројка сама по себе кажува многу малку.
Токму затоа добрата економска политика мора да мисли подолгорочно. Инвестицијата во пат, железница, енергетска мрежа или дигитална инфраструктура не е само трошок во една буџетска година. Таа може да ја намали цената на транспортот, да отвори нови деловни можности и да ја направи земјата попривлечна за инвестиции. Истото важи и за образованието. Држава што сака посилна економија не може трајно да се потпира на евтина работна сила. Нејзината предност мора постепено да станат знаењето, вештините, технологијата и способноста да создава производи и услуги со поголема вредност.
Инфлацијата, стабилноста и цената на економските одлуки
Економската политика има уште една задача што лесно се губи зад големите развојни планови – да ја зачува стабилноста. Високата инфлација не ги погодува сите еднакво. Најсилно ја чувствуваат оние што најголем дел од приходите ги трошат за храна, домување, енергија и основни потреби. Затоа борбата против инфлацијата не е само техничка операција на централната банка. Таа е и социјално прашање.
Истовремено, премногу остро ограничување на кредитирањето и потрошувачката може да го забави стопанството и да го намали вработувањето. Економската политика речиси секогаш се движи меѓу такви противречности – меѓу потребата за стабилност и желбата за побрз раст, меѓу краткорочната заштита и долгорочната одржливост.
Јавниот долг не е само бројка
Особено чувствително е прашањето на јавниот долг. Задолжувањето само по себе не е ниту добро ниту лошо. Клучното прашање е за што се користат позајмените средства. Долг преземен за продуктивни инвестиции може да создаде услови идните генерации полесно да го отплаќаат. Долг што постојано се користи за покривање на тековна потрошувачка, без економијата да станува посилна, лесно се претвора во товар.
Политичката привлечност на задолжувањето е очигледна – користа се чувствува веднаш, а сметката пристигнува подоцна. Одговорната економска политика мора да гледа подалеку од еден изборен циклус и да го постави едноставното прашање: дали денешниот долг создава утрешна вредност?
Кога државната помош помага, а кога создава зависност
Слична е дилемата и со државната помош за стопанството. Во криза, поддршката може да спаси работни места и компании што се нашле во проблеми поради надворешен удар. Но ако субвенциите станат траен модел, без јасни критериуми и мерливи резултати, тие можат да одржуваат неефикасни бизниси и да создаваат зависност од политички одлуки.
Најздравата поддршка е онаа што им помага на претпријатијата да станат попродуктивни, поиновативни и поконкурентни, а не онаа што бесконечно ја заменува нивната способност да опстанат на пазарот.
Македонија и ограничувањата на малата отворена економија
Во Македонија ова прашање има дополнителна тежина. Малата и отворена економија е чувствителна на надворешни кризи, цените на енергијата, движењата на европските пазари и глобалните промени во снабдувањето. Земјата истовремено се соочува со иселување, недостиг од работна сила во одделни сектори, регионални нерамномерности и потреба од посилно домашно производство.
Затоа економската политика не може да биде сведена на една мерка – повисоки плати, пониски даноци, субвенции или нови инвестиции. Потребна е врска меѓу образованието, трудот, даночната политика, инфраструктурата, енергетиката и индустрискиот развој. Една мерка може привремено да реши еден проблем. Политика постои дури кога различните мерки почнуваат да работат во иста насока.
Институциите се дел од економијата
Особено важно е институциите да бидат предвидливи. Инвеститорот може да пресмета данок, камата или цена на електрична енергија. Многу потешко може да пресмета што ќе се случи ако правилата ненадејно се променат, ако административната постапка трае со месеци или ако примената на законите зависи од неформални врски. Затоа владеењето на правото, ефикасната администрација и борбата против корупцијата се и економски прашања. Без нив, дури и добро замислените мерки губат дел од својата вредност. Капиталот бара принос, но бара и предвидливост.
Најдобрата економска политика ретко изгледа спектакуларно. Таа се препознава по доследноста: стабилни правила, разумно трошење, инвестиции што создаваат вредност, образование што одговара на потребите на економијата и систем што не го казнува оној што работи, инвестира и создава.
Впрочем, економијата не постои за да произведува убави статистички табели. Нејзината смисла се гледа во тоа дали човекот може пристојно да живее од својата работа, дали младите гледаат причина да останат, дали претприемачот има простор да создава и дали државата остава зад себе повеќе можности отколку долгови. Токму тука економската политика престанува да биде апстрактен поим и станува мерка за квалитетот на едно општество.
