Почетокот на академската година обично се гледа низ бројот на запишани студенти, факултетските квоти и новите индекси. За едно семејство, сепак, математиката изгледа поинаку. Треба да се плати школарина, но и кирија или студентски дом, храна, превоз, учебници, печатење материјали, интернет, сметки и повремено патување дома. Токму тука желбата за студирање се среќава со една многу попрактична граница – колку образование може да си дозволи домашниот буџет.
Една анкета меѓу студенти на скопските универзитети покажува дека кај повеќе од половината испитаници месечните трошоци поврзани со студирањето се движат меѓу 10.000 и 20.000 денари. Сместувањето е издвоено како најголем товар од 53,3% од анкетираните, а 46,7% живеат во изнајмен стан. Резултатите не можат да се третираат како национална статистика, но добро ја отвораат сметката што ретко се гледа кога се зборува само за формалната цена на високото образование.
Школарината е само првата ставка
На дел од јавните факултети школарината останува релативно предвидлив трошок. На Факултетот за драмски уметности при УКИМ, на пример, во уписите за академската 2026/2027 година се наведуваат 200 евра годишно за места во државна квота и 400 евра за студирање со школарина. На ФЕИТ, пак, за зимскиот семестар се наведуваат 6.150 денари за државна квота и 12.300 денари за квота со кофинансирање. Тоа се конкретни примери, а не универзално правило за сите факултети, но ја покажуваат разликата меѓу официјалниот надомест за студирање и реалната цена на студентскиот живот.
За студент кој живее со родителите во градот каде што студира, таа разлика може да биде поднослива. За оној што доаѓа од Кавадарци, Битола, Струмица, Охрид, Кочани или друг град во Скопје, финансиската приказна почнува со клучот од собата. Најголем дел од студентите што плаќаат сместување наведуваат месечен расход од 5.000 до 10.000 денари. Само 13,3% од анкетираните биле сместени во студентски дом, додека 80 проценти доаѓале од друг град.
Потоа доаѓа превозот. Најчестиот пријавен месечен трошок е меѓу 1.000 и 2.500 денари, а кај дел од студентите достигнува и 5.000 денари. Повеќе од половина од анкетираните имаат расходи за учебници, а печатењето и фотокопирањето остануваат редовна ставка. Самостојно, ниту една од овие суми не изгледа драматично. Собрани заедно, создаваат буџет во кој секој непредвиден трошок – расипан лаптоп, лекар, дополнителна литература или уште едно патување дома – веќе бара нова пресметка.
Храната е трошок што не може да се одложи
Државната поддршка преку субвенционираниот студентски оброк ја ублажува сметката. За академската 2025/2026 година Министерството за образование и наука утврди поддршка од 140 денари дневно за купување храна, од понеделник до сабота. Тоа е значајна помош, но не е целосен буџет за исхрана, особено за студент што живее самостојно и покрај оброкот купува намирници за појадок, вечера, пијалаци и останати секојдневни потреби. Јавниот повик на МОН го дефинира субвенционираниот оброк како финансиска поддршка, а не како покривање на целокупните трошоци за исхрана.
Контекстот е уште појасен кога студентската сметка ќе се стави покрај домашниот буџет. Според последните достапни податоци на Државниот завод за статистика, просечната исплатена нето-плата во јули 2026 година изнесувала 48.499 денари. Номинално, таа била за 7,1 проценти повисока отколку во јули 2025 година, а реалниот годишен раст на нето-платата бил 4,7%.
Истовремено, трошоците на животот во август биле за 2,6% повисоки отколку една година претходно. Само во однос на јули пораснале за 0,4%, при што храната и безалкохолните пијалаци поскапеле за 0,5%, а рестораните и услугите за сместување за 2,5%. Тоа не значи дека платите во целина се „изедени“ од инфлацијата, но покажува зошто растот на приходот на хартија не мора да се почувствува исто во секое домаќинство.
Еден студент не е изолиран буџет
Трошокот за студирање најчесто не го носи само студентот. Тој влегува во буџетот на семејството, заедно со храна, комуналии, кредити, превоз, облека и трошоците за другите членови на домаќинството. Токму затоа податокот за просечната плата кажува само дел од приказната.
Според пресметката на Сојузот на синдикатите на Македонија, минималната синдикална кошничка за четиричлено семејство во август 2026 година достигнала 68.675 денари. Од нив, 25.032 денари биле потребни за храна и пијалаци. Ако семејството плаќа и кирија за стан од 60 квадратни метри, пресметаниот износ се искачува на 84.050 денари.
Во таква сметка, студент кој месечно бара дополнителни 10.000, 15.000 или 20.000 денари не е мала ставка. Ако семејството располага со една просечна плата, таков расход може да земе приближно една петтина до две петтини од неа. Ако приходот е под просекот, или ако во семејството има двајца ученици и студенти, финансискиот притисок станува многу посериозен. Затоа прашањето дали млад човек ќе замине на студии во друг град понекогаш зависи подеднакво од семејната економија колку и од оценките, интересите и изборот на професија.
Кога образованието станува прашање на географија
Тука се појавува и една помалку видлива нееднаквост. Студентот што живее во Скопје и може да остане во семејниот дом ја плаќа школарината и своите лични трошоци. Неговиот колега од друг град, со исти оценки и на истиот факултет, често мора да додаде сместување, патување и дел од режиските трошоци. Формално, двајцата имаат ист пристап до факултетот. Финансиски, стартуваат од различни позиции.
Законот за студентскиот стандард затоа не го сведува ова прашање само на домови. Тој под студентски стандард ги опфаќа сместувањето, исхраната, школарината, стипендиите и другите потреби поврзани со студентскиот живот. Кај студентите сместени во државни домови е предвидена партиципација на државата во цената за сместување и исхрана, што покажува дека пристапот до образование одамна не може да се разгледува одвоено од условите во кои студентот треба да живее додека студира.
И токму тука е поважното прашање зад сите овие бројки. Македонија може да има формално достапно високо образование, релативно умерени школарини на дел од јавните факултети и различни форми на студентска поддршка. Но ако домувањето, храната и превозот заземаат сè поголем дел од семејниот приход, достапноста на студирањето веќе не се мери само со тоа колку чини еден семестар.
Вистинската цена на факултетот е онаа што семејството ја плаќа од октомври до јуни, секој месец одново. А кога едно младо лице мора прво да пресмета дали неговото семејство може да го издржи студирањето во друг град, тогаш студентскиот стандард престанува да биде споредна социјална тема. Станува дел од одговорот на многу поголемо прашање – кој навистина може да си дозволи да го избере образованието што го сака.
