Кога светлата ќе се запалат, а оркестарот ќе го забрза ритамот, кловнот често влегува во арената како човек кој задоцнил на сопствениот живот. Чевлите му се преголеми, палтото му виси, носот му е црвен, а лицето му ветува дека сè што ќе се случи во следните минути ќе тргне наопаку. Токму во тоа е неговата моќ. Акробатот мора да не падне, жонглерот мора да не ја испушти топката, а кловнот мора да падне така што падот ќе стане вистина за сите нас.
Во историјата на циркусот кловнот никогаш не бил само пауза меѓу две опасни точки. Тој е нарушувач на редот, коментатор без говорница, мал човек кој ѝ се спротивставува на големата машина на спектаклот. Додека околу него телата летаат, животните некогаш биле дресирани, а оркестарот ја произведувал илузијата на совршенство, кловнот покажувал дека човекот е смешен токму затоа што упорно се обидува да изгледа совршено.
Смеата како прецизна дисциплина
Оддалеку кловнот изгледа како уметник кому му е дозволено да импровизира без правила. Во стварноста добрата кловновска точка е изградена со математичка точност. Погледот кон публиката мора да трае доволно долго за да се роди очекување. Паузата пред падот не смее да биде ниту прекратка ниту предолга. Движењето што изгледа несмасно често е резултат на години акробатска, музичка, пантомимска и актерска работа.
Кловнот ја владее една од најтешките сценски вештини – да направи публиката да поверува дека ништо не знае, иако тој мора да знае речиси сè. Треба да го чувствува просторот, ритамот, партнерот, предметот, оркестарот и расположението на гледалиштето. Добриот кловн не ја кажува шегата. Тој ја гради пред очите на публиката, ја остава да созрее и потоа ја урива во точниот миг.
Затоа кловнот е поблизок до поетот отколку до забавувачот. Неговите предмети се едноставни – стол, чадор, куфер, виолина, јаже или кофа. Сепак, во неговите раце тие престануваат да бидат реквизити и стануваат противници, сојузници или мали трагедии. Чадорот одбива да се отвори, столот не сака да го прими, инструментот испушта погрешен тон. Светот не соработува, а кловнот мора да продолжи. Во таа борба го препознаваме сопствениот ден.
Белото лице и августот
Класичната циркуска традиција развила неколку препознатливи кловновски типови. Белиот кловн е уреден, авторитетен и визуелно возвишен. Тој го претставува правилото, редот и контролата. Наспроти него стои августот – несмасниот, непослушниот и импулсивниот лик со нагласена шминка и несоодветна облека. Нивниот судир е мала комедија на општеството: едниот наредува, другиот погрешно разбира; едниот ја чува формата, другиот ја разобличува.
Таа поделба не е само сценски трик. Во секој човек живее по малку од двата лика. Сакаме да изгледаме достоинствено, а животот ни ја врзува врвката од чевелот. Планираме да зборуваме мудро, а го забораваме најважниот збор. Кловнот не нè исмева од височина. Тој доброволно се спушта под нас за полесно да ја видиме сопствената ранливост.
Џозеф Грималди – човекот по кого кловнот стана „Џои“
Меѓу основоположниците на модерната кловновска уметност најчесто се издвојува англискиот актер и пантомимичар Џозеф Грималди. На почетокот од 19. век тој го преобразил сценскиот Кловн во полнокрвен лик со препознатлива шминка, силна физичка комедија и непредвидлива енергија. Неговото влијание било толку големо што во британската традиција кловновите и денес понекогаш се нарекуваат „Џои“. Лондонскиот музеј го претставува Грималди како крал на кловновите, фигура без која тешко може да се замисли подоцнежниот изглед на професијата.
Зад сценската веселост неговиот живот бил обележан со физичка болка, семејни несреќи и рано повлекување. Токму кај Грималди силно се појавува онаа сенка што подоцна ќе стане речиси митска – тажниот човек зад насмеаната маска. Тоа не значи дека секој кловн е нужно несреќен. Значи дека големата комедија добро ја познава цената на падот.
Грок – музичарот што го претвори неуспехот во совршенство
Швајцарецот Шарл Адриен Ветах, познат како Грок, бил еден од најславните и најплатените европски сценски уметници на своето време. Неговата уметност се темелела на музика, акробатика, зачудена мимика и предмети што одбивале да се однесуваат нормално. Грок можел да претвори еден инструмент и една навидум проста забуна во цел свет на растечка катастрофа.
Неговата точка не зависела од јазикот, па лесно патувала од земја во земја. Во тоа е една од тајните на големиот кловн – тој не му припаѓа само на народот чиј јазик го зборува, туку на секој што некогаш се почувствувал мал пред тврдоглав предмет или збунувачка ситуација. Биографските извори го бележат неговиот долг меѓународен пат, настапите во Париз, Европа и Северна Африка, како и статусот на една од најголемите ѕвезди на европската вариете-сцена.
Емет Кели – кловнот што не мораше да се смее
Американецот Емет Кели го создал ликот Уморниот Вили – скитник со излитена облека, неизбричено лице и поглед во кој хуморот и поразот стојат еден до друг. Наместо вообичаената разиграна веселост, Кели внел во арената фигура што изгледала како да излегла од годините на Големата депресија. Неговиот кловн не го победувал светот. Понекогаш едвај успевал да го преживее следниот миг.
Токму затоа публиката го сакала. Уморниот Вили бил смешен, но никогаш празен. Во него имало сиромаштија, осаменост и тврдоглава желба да се продолжи. Кели повеќе од една деценија настапувал со Ringling Bros. and Barnum & Bailey, а американските музејски и архивски извори го бележат како еден од најпрепознатливите кловнови на 20. век.
Олег Попов – сончевиот кловн од Истокот
Олег Попов изгради поинаква фигура – ведар, љубопитен и човечки кловн со карирано палто, капче и светла коса. Тој не бил само комичар, туку и жонглер, еквилибрист и мајстор на пантомимата. Со меѓународните турнеи на советскиот циркус станал едно од најпрепознатливите лица на циркуската уметност во втората половина на 20. век.
Попов умеел да создаде топлина без сентименталност. Неговиот лик не бил победник, но не бил ни целосно скршен. Тој личел на човек кој сè уште верува дека светот може да се поправи со едно добронамерно движење. Во 1981. година ја добил наградата „Златен кловн“ на Меѓународниот циркуски фестивал во Монте Карло, признание што го потврдило неговото место меѓу големите светски имиња.
Чаплин – кловнот што излезе од арената
Чарли Чаплин не бил циркуски кловн во тесната смисла, но неговиот Скитник е еден од најголемите наследници на кловновската традиција. Преголемите панталони, малото палто, стапчето, чудното одење и постојаната борба со авторитетот го пренесоа духот на арената на филмското платно. Како што покажува и приказната за немиот филм и Чарли Чаплин, кај него смеата речиси секогаш се раѓа во близина на солзата.
Чаплин докажа дека кловнот може да зборува за сиромаштијата, индустриското општество, гладот, достоинството и власта без да ја напушти комедијата. Тој не ја објаснува неправдата. Ја претвора во машина што го голта човекот, врата што го удира, полицаец што го брка или парче леб што станува танчерски партнер. Кловновската логика тука се претвора во општествена критика.
Зошто кловнот денес изгледа и смешно и страшно?
Современата популарна култура ја промени сликата на кловнот. Хорор-филмовите, криминалистичките ликови и агресивните маски го оддалечија од циркуската нежност. Насмеаното лице почна да изгледа сомнително, токму затоа што е неподвижно. Маската што некогаш ветувала игра сега понекогаш буди страв.
Сепак, тоа не ја поништува неговата првобитна улога. Вистинскиот кловн не ја крие заканата зад насмевката. Тој ја открива слабоста зад гордоста. Неговата уметност не се потпира на чудна шминка, туку на присуство, ритам и способност да се воспостави доверба со публиката. Црвениот нос сам по себе не е смешен. Смешен станува човекот кој преку него ни покажува колку сериозно ги сфаќаме сопствените ситни порази.
Последниот човек во арената
Кловнот останува во циркусот како негово човечко срце. Акробатите ни покажуваат што може телото кога ќе ја победи гравитацијата. Кловнот ни покажува што може човекот кога нема да ја победи. Тој паѓа, станува, повторно греши и повторно се обидува. Неговата победа не е во тоа што ја совладал арената, туку што не ја напуштил.
Затоа најголемите кловнови не се паметат само по шминката, костимот или славата. Грималди, Грок, Емет Кели и Олег Попов создале различни лица на истата човечка фигура – бунтовникот, музичарот, скитникот и вечниот оптимист. Секој од нив знаел дека публиката не се смее само на падот. Се смее од олеснување, бидејќи човекот повторно станал.
Во време на совршено обработени фотографии, контролирани јавни настапи и животи претворени во излози кловнот сè уште носи непријатно важна порака: грешката не нè прави помалку човечки. Таа нè прави видливи.
