Климатските промени повеќе не се тема што може да се ограничи на екологијата, температурните рекорди или преговорите за намалување на емисиите. На COP31 во Анталија, кој се одржува од 9. до 20. ноември, здравјето е поставено меѓу централните прашања, а предупредувањето е директно: климатската криза веќе станува и криза на јавното здравје.
За Македонија оваа порака не е апстрактна. Министерот за здравство Сашо Клековски, кој учествуваше на Денот на здравјето на COP31, го посочи ширењето на западнонилската треска како конкретен пример за тоа како промените во климата можат да создадат нови или посилни здравствени ризици. Според него, во 2026 година во земјата биле регистрирани повеќе случаи отколку во претходните 15 години заедно.
Западнонилската треска како предупредување за Македонија
Податоците покажуваат зошто овој пример е важен. Институтот за јавно здравје наведува дека од првото регистрирање на западнонилската треска во Македонија во 2011. година до крајот на 2025. година биле потврдени вкупно 54 случаи. Во 2026 година бројот нагло порасна.
Европскиот центар за превенција и контрола на болести уште во септември објави дека Македонија се соочува со досега невидено ширење на вирусот, со 55 регистрирани инфекции кај луѓе и седум смртни случаи во тогашниот пресек на состојбата. Најголемиот товар бил во Скопскиот регион.
Токму овде климатските промени престануваат да бидат далечна глобална тема. Потоплите сезони, променетите врнежи и условите погодни за размножување на комарците можат да го менуваат географскиот и сезонскиот опсег на болестите што ги пренесуваат вектори. Тоа не значи дека секој поединечен случај може едноставно да се припише на климатските промени, туку дека променетата клима создава средина во која одредени заразни болести полесно се шират и подолго циркулираат.
COP31 го става здравјето во средиштето на климатската политика
На министерската тркалезна маса во Анталија, Клековски посочи три приоритети: здравјето да биде вклучено во климатските политики, да се инвестира во здравствени системи отпорни на климатски ризици и да се обезбедат подобар пристап до финансирање и посилна меѓународна соработка.
Тоа се совпаѓа и со пошироката агенда на Светската здравствена организација. Во својот брифинг за COP31, СЗО проценува дека околу 3,3 до 3,6 милијарди луѓе живеат во средини со висока ранливост на климатските промени. Организацијата бара здравствените системи да станат поотпорни на климатски шокови и истовремено да го намалат сопствениот јаглероден отпечаток.
Генералниот директор на СЗО, Тедрос Аданом Гебрејесус во Анталија порача дека климатската криза веќе е здравствена криза. Екстремните горештини, поплавите и сушите носат повеќе пациенти во здравствените установи, ги прекинуваат услугите и создаваат дополнителен притисок врз системите кои и без тоа работат со ограничени ресурси.
COP31, според официјалната програма на Рамковната конвенција на ОН за климатски промени, се одржува во Анталија од 9 до 20 ноември 2026 година. Прашањето за здравјето годинава не е споредна тема: СЗО има посебен здравствен павилјон, а конференцијата започна со Ден на здравјето и повеќе министерски и експертски средби.
Од топлотни бранови до заразни болести
Здравствената цена на климатските промени не се сведува на една болест. Таа се гледа во последиците од топлотните бранови, загадувањето на воздухот, поплавите и сушите, но и во промените во распространетоста на комарци и други преносители на инфекции. Најранливи се постарите лица, хронично болните, децата и луѓето што живеат или работат во услови каде што потешко можат да се заштитат од екстремни температури.
За Македонија ова отвора и многу практично прашање: дали здравствениот систем е подготвен не само да реагира на една епидемија или еден топлотен бран, туку да функционира во средина во која ваквите ризици стануваат почести?
На COP31 Клековски ги претстави Националниот акциски план за здравствена безбедност 2024-2030 и Акцискиот план за заштита од топлотни бранови 2025-2030. Суштинскиот тест, сепак, не е постоењето на стратегиите, туку нивното спроведување – од рано предупредување и епидемиолошки надзор до капацитетите на болниците, локалната превенција и координацијата меѓу здравствените, еколошките и локалните институции.
Климатската политика станува и здравствена политика
Предупредувањата од Анталија ја менуваат и рамката во која треба да се гледа климатската политика. Намалувањето на емисиите, почистиот воздух, адаптацијата на градовите кон жештини и подобриот надзор над заразните болести не се одделни политики. Сè почесто станува збор за ист систем на превенција.
СЗО проценува дека пошироко спроведување на шест приоритетни климатско-здравствени мерки би можело да спаси околу 1,6 милиони животи годишно на глобално ниво. Тоа е силен аргумент климатските инвестиции да не се гледаат само како трошок за животната средина, туку и како инвестиција во превенција на болести и во поотпорни здравствени системи.
За Македонија, сезоната на западнонилската треска во 2026 година веќе покажа колку брзо еден ризик што со години бил релативно ограничен може да стане сериозен јавно-здравствен проблем. Климатската криза не значи дека секоја нова болест е нејзина директна последица. Значи дека условите во кои здравствениот систем мора да работи се менуваат – и дека подготовката за тие промени повеќе не може да се одложува.
