Во 2025. година од болести на кардиоваскуларниот систем во Македонија починале 6.888 лица. Зад сувата статистика стои уште поважно прашање: колку од ризиците можат да се препознаат навреме – пред првиот инфаркт или мозочен удар?
На срцето обично почнуваме да мислиме кога ќе се појави проблем. Тогаш кога ќе забрза необично, кога ќе почувствуваме тежина во градите, недостиг од воздух, замор кој не можеме да го објасниме или кога еден рутински преглед одеднаш ќе покаже висок притисок, шеќер или холестерол. Но, суштината на кардиоваскуларната превенција е токму спротивна: срцето треба да се чува додека човекот се чувствува здрав.
На Светскиот ден на срцето, 29. септември, македонската здравствена статистика уште еднаш потсетува колку е голем товарот на овие заболувања. Според податоците што ги соопшти Институтот за јавно здравје, во текот на 2025 година од заболувања на кардиоваскуларниот систем починале 6.888 лица, што претставува 34 проценти од вкупниот број смртни случаи во земјата. Практично, станува збор за приближно секој трет смртен случај.
Поради тоа кардиоваскуларните заболувања не се само медицинска тема. Тие се прашање на животниот стил, превенцијата, организацијата на здравствениот систем и навиките што ги создаваме со години.
6.888 животи за една година – бројка што не смее да стане рутина
Статистиката лесно може да се претвори во нешто апстрактно, но зад бројката од 6.888 починати има илјадници семејства и човечки судбини.
Институтот за јавно здравје токму по повод Светскиот ден на срцето организираше бесплатни превентивни прегледи, при што граѓаните можеа да го проверат крвниот притисок, шеќерот во крвта, телесната висина и тежината и да добијат совет од здравствени работници. Пораката е едноставна, но суштинска: дел од ризикот може да биде откриен многу порано од појавата на тешка болест.
Кардиоваскуларните заболувања се водечка причина за смрт и на глобално ниво. Светската здравствена организација проценува дека во 2022 година од нив починале околу 19,8 милиони луѓе, или приближно 32 проценти од сите смртни случаи во светот. Околу 85% од овие смртни случаи биле поврзани со срцев или мозочен удар.
Според тоа, Македонија не е исклучок од глобалниот проблем. Нејзината статистика покажува дека товарот е доволно голем за превенцијата да не се третира само како индивидуален совет, туку како јавноздравствен приоритет.
Високиот притисок – опасност што често не се чувствува
Еден од најголемите проблеми со кардиоваскуларниот ризик е тоа што човек може долго време да не чувствува ништо. Особено висок крвен притисок може да постои со години без очигледни предупредувачки симптоми.
Министерот за здравство Сашо Клековски на одбележувањето на Светскиот ден на срцето го посочи високиот притисок како еден од клучните фактори што влијаат не само врз срцето, туку и врз мозокот и бубрезите. Во комбинација со нерегулиран дијабетес, ризикот дополнително се зголемува. Светската здравствена организација, исто така, го вбројува покачениот крвен притисок меѓу најважните фактори за кардиоваскуларен ризик. Покачениот шеќер во крвта, нарушените масти во крвта и прекумерната телесна тежина се други значајни показатели што можат да бидат откриени со релативно едноставни прегледи.
Во тоа е и парадоксот: некои од најопасните ризици се истовремено и едни од најлесно мерливите. Потребни се апарат за мерење притисок, лабораториски анализи и редовна лекарска проценка – а не нужно сложена дијагностика за секој човек.
Срцевиот удар не мора секогаш да изгледа како во филмовите
Во колективната претстава инфарктот често изгледа драматично: човек одеднаш се фаќа за градите и паѓа. Реалноста може да биде поинаква. Срцевиот удар може да започне со болка или притисок во средиштето на градите, но можни се и болка или непријатност што се шири кон рацете, рамото, вилицата или грбот. Може да се појават и отежнато дишење, мачнина, повраќање, слабост, вртоглавица, ладна пот или чувство дека човек ќе се онесвести.
Проблемот е што дел од овие симптоми лесно се припишуваат на нешто друго. Заморот – на недоспиеност. Недостигот од воздух – на лоша кондиција. Мачнината – на желудникот. Болката во грбот – на ’рбетот. Вртоглавицата – на времето или стресот. Затоа треба да се избегнува самодијагностицирање кога симптомите се нови, интензивни, необјаснети или се појавуваат во комбинација.
При сомневање на срцев или мозочен удар неопходна е итна медицинска проценка, а не чекање симптомите сами да поминат.
Понекогаш првиот симптом е веќе сериозен настан
Особено важно предупредување на Светската здравствена организација е дека заболувањето на крвните садови може долго време да не предизвикува симптоми. Кај некои луѓе, срцевиот или мозочниот удар може да биде првата јасна манифестација дека постоел сериозен кардиоваскуларен проблем.
Тоа ја менува логиката на превенцијата. Не треба да чекаме телото задолжително да ни испрати јасно предупредување. Превентивниот преглед токму затоа има смисла и кога немаме симптоми.
Пушење, храна, движење, алкохол – ризикот се собира со години
Срцевите заболувања најчесто немаат само една причина. Ризикот се создава како збир од генетските предиспозиции, возраста, животната средина, хроничните заболувања и секојдневните навики. СЗО меѓу главните променливи ризик-фактори ги наведува: пушењето; нездравата исхрана, особено прекумерниот внес на сол, шеќери и масти; физичката неактивност; штетната употреба на алкохол; дебелината; високиот крвен притисок; покачениот шеќер; нарушените масти во крвта; загадувањето на воздухот. Ниеден од овие фактори не значи дека некој неизбежно ќе доживее срцев удар.
Повеќе фактори истовремено го зголемуваат вкупниот кардиоваскуларен ризик. Затоа современата превенција сè помалку се сведува на еден лабораториски резултат, а сè повеќе на проценка на целата ризична слика на пациентот.
Не е доволно само еднаш да се измери притисокот
Превенцијата не е настан. Таа е навика. Едно мерење на притисокот на здравствен пункт е корисно, но не може да ја замени редовната контрола кога за тоа постои медицинска причина. Истото важи и за шеќерот, холестеролот, телесната тежина и терапијата. Особено кај луѓето со веќе дијагностицирана хипертензија, дијабетес или нарушувања на мастите во крвта, редовното следење и придржувањето кон пропишаната терапија се важен дел од намалувањето на ризикот.
СЗО нагласува дека лекувањето на хипертензијата, дијабетесот и покачените липиди има значајна улога во намалувањето на ризикот од срцев и мозочен удар кај луѓето со овие состојби. Со други зборови, терапијата не треба да се прекинува или менува затоа што некој „се чувствува добро“, туку само по медицински совет.
Аптеката како можен нов пункт за основна превенција
Во Македонија се отвора и поширока дискусија за тоа каде треба да бидат достапни наједноставните превентивни услуги. Министерот Клековски најави повторно разгледување на можноста во аптеките, под регулирани услови и со соодветно обучен здравствен кадар, да може да се мерат крвниот притисок и шеќерот во крвта.
Аргументот е особено значаен за малите населени места. Некаде може да нема лекар во непосредна близина, но да има аптека. Ако таму постои можност за основно мерење и навремено упатување кај лекар кога резултатите отстапуваат, би можела да се создаде дополнителна точка за рано препознавање на ризикот. Секако, ваквите мерења не се замена за лекарски преглед и дијагноза. Но можат да бидат првиот сигнал дека е потребна дополнителна медицинска проценка.
Што се случува со податоците од систематските прегледи?
Друг проблем е континуитетот. Граѓаните се прегледуваат во различни околности – систематски преглед, медицина на труд, матичен лекар, специјалист, приватна лабораторија – но здравствената информација нема голема вредност ако остане фрагментирана.
Министерството за здравство најави дека при идните измени на Законот за медицинските евиденции ќе се разгледува можноста резултатите од систематските прегледи да се интегрираат во здравственото досие на пациентот. Тоа би можело да има практично значење. Еден висок притисок можеби е случајност. Низа покачени мерења низ неколку години веќе претставува поинаква информација. Надолжното следење овозможува лекарот да ја види промената, а не само моменталната состојба.
Здравјето на срцето не е само лична одговорност
Во јавните пораки за здравјето често доминира една реченица: хранете се подобро, движете се повеќе и не пушете. Таа порака е оправдана, но е недоволна. СЗО укажува дека кардиоваскуларниот ризик е поврзан и со пошироки фактори: животната средина, урбанизацијата, стареењето на населението, приходите, сиромаштијата, стресот и загадувањето на воздухот. Затоа здравјето на срцето не може целосно да се префрли на поединецот.
Град во кој нема простор за движење. Работно место со хроничен стрес. Средина со загаден воздух. Нездрава храна која е поевтина и подостапна од здравата. Недостапни превентивни прегледи. Сите тие фактори влијаат врз можноста човекот навистина да живее „здраво“.
Борбата против кардиоваскуларните заболувања не е само работа на кардиологот. Таа бара функционална примарна здравствена заштита, достапна дијагностика, здравствена едукација и јавни политики што го намалуваат ризикот уште пред пациентот да стигне во болница.
Светски ден на срцето – датум што треба да трае 365 дена
Светскиот ден на срцето има смисла само ако не заврши на 29. септември. Бесплатниот преглед е корисен. Кампањата е потребна. Резултатот се гледа во она што следува потоа.
Дали човекот со висок притисок ќе отиде на лекар? Дали дијабетесот ќе биде подобро регулиран? Дали пушачот ќе добие реална поддршка за откажување? Дали пациентот ќе ја зема терапијата редовно? Дали здравствениот систем ќе ги препознае луѓето со висок ризик пред да пристигнат како итни случаи?
Бројката од 6.888 починати во една година не треба да биде само статистички податок што ќе се повтори следниот септември. Таа треба да биде потсетување дека кардиоваскуларните заболувања се голем здравствен товар, но и област во која навременото откривање и контролирањето на ризик-факторите можат да направат суштинска разлика.
Срцето, навистина, не предупредува секогаш гласно. Затоа понекогаш најважното предупредување е она што ќе го побараме самите – со мерење, преглед и навремена грижа.
