На 25 август 2026 година, односно на 12 август според стариот календар, Православната црква ги празнува Светите маченици Фотиј и Аникита и многумина што пострадале со нив во Никомидија. Денот е вторник, Богородичниот пост влегува во своите последни денови и се пости строго. Во календарот е запишан и Светиот свештеномаченик Александар, епископ Комански – човек чија приказна на прв поглед нема ништо заедничко со никомидиските маченици, а сепак совршено се вклопува во истиот ден. Кај Фотиј и Аникита гледаме како храброста на еден човек може да го натера другиот да престане да молчи; кај Александар гледаме колку лесно луѓето можат да не препознаат вредност затоа што се заслепени од надворешноста. Во двата случаи календарот нè носи до истото место – моментот кога она што човекот навистина е станува поважно од она што другите очекуваат да го видат.
Denovi.mk за 25 август 2026 го наведува денот како вторник во Успенскиот, односно Богородичниот пост, со строг пост, а како главни спомени ги запишува Фотиј и Аникита со многумина пострадани со нив и свештеномаченикот Александар Комански. Календарот на Бигорскиот манастир ги потврдува истите главни спомени и го означува денот и како претпразненство на Успението на Пресвета Богородица. Така 25 август веќе ја има тишината на празникот што се приближува, но пред да стигне до Богородичното Успение, календарот нè задржува кај луѓе што не ја изградиле својата вера во тишина без цена, туку ја провериле таму каде што молчењето било побезбедно.
Еден човек застанува пред царот, а другиот одлучува дека веќе не може да стои настрана
Житието на Светите Аникита и Фотиј е сместено во Никомидија, еден од важните центри на Римската Империја во времето на Диоклецијан. Токму Никомидија била една од главните сцени на големите прогони против христијаните на почетокот од четвртиот век. Според црковното предание, Аникита бил човек со углед во градот и јавно застанал пред царот, одбивајќи да ја сокрие својата вера. Во житијниот запис на Denovi.mk тој е прикажан како човек што не се задоволил само да одбие жртва на идолите, туку отворено го оспорил нивното обожување и пред самата царска власт. Следувале мачења и обиди неговата непокорност да биде скршена, а преданието ги опишува со карактеристичниот јазик на старите маченички житија – отсечен јазик, пуштен лав, затвор и чудесни избавувања. Но зад сите тие силни слики стои една многу поедноставна човечка сцена: човек застанал таму каде што сите знаеле дека е подобро да не се истакнува.
Фотиј бил негов роднина и токму реакцијата на Фотиј му дава посебна сила на денешниот спомен. Тој го видел Аникита под притисок и наместо да се оддалечи од опасноста, му пристапил. Го прегрнал, јавно се изјаснил како христијанин и со тоа сам влегол во истата пресуда. Ова не е приказна само за двајца маченици, туку за начинот на кој храброста се пренесува. Понекогаш еден човек не може да го промени системот пред кој стои, но може да го промени човекот што го гледа. Аникита не го убедува Фотиј со долг говор. Неговото држење го прави она што зборовите понекогаш не можат – му покажува на другиот дека стравот не е единствената можна реакција.
Токму затоа нивната приказна е поголема од историскиот конфликт меѓу Римската Империја и раното христијанство. Во секоја средина постојат моменти кога луѓето внимателно гледаат кој прв ќе проговори. Сите можеби ја препознаваат неправдата, но секој чека некој друг да ја преземе опасноста. На работа, во институција, во семејство, во јавниот простор – молчењето често се одржува не затоа што сите се согласуваат, туку затоа што секој мисли дека е сам. Потоа еден човек ќе одбие да се преправа дека ништо не се случува и одеднаш станува видливо дека не бил единствениот. Фотиј е човекот што го препознал тој миг. Пред него Аникита можел да изгледа како осамен човек пред премоќна власт; по неговото пристапување веќе имало двајца.
Житието раскажува дека по долги страдања и затвор двајцата биле осудени на смрт во огромна вжарена печка, а со нив доброволно влегле и други христијани. Црковното предание го памети нивното мачеништво околу 305-306 година и ги спомнува Фотиј и Аникита и во молитвите при маслосвет и водосвет. Не мора секој детаљ од старото житие да го читаме како современ историски запис за да ја разбереме причината поради која приказната била сочувана. Нејзиното средиште е заедничкото сведоштво: храброста што започнува во еден човек создава простор и другиот да престане да се крие.
Александар бил црн од ќумур, па затоа сите мислеле дека знаат кој е
Ако првиот дел од денешниот календар зборува за човек што станува видлив затоа што јавно се спротивставува, житието на Свети Александар Комански зборува за спротивното – човек што намерно живеел така што никој да не забележи кој навистина е. Александар живеел во третиот век во близина на Комана и заработувал продавајќи ќумур. Лицето и облеката му биле постојано поцрнети од работата, изгледал сиромашно и неугледно, а луѓето во градот го сметале токму за она што го гледале – прост ќумурџија. Она што не го знаеле било дека Александар бил образован човек, познавач на Светото писмо и философијата, кој доброволно го напуштил угледот и избрал живот во сиромаштија и смирение.
Кога починал епископот на Комана, требало да биде избран негов наследник. Според житието на Свети Александар, на изборот бил повикан Свети Григориј Неокесариски Чудотворец, а собраните почнале да расправаат кој кандидат е најдостоен. Нивната претстава за достојност била многу човечка: барале човек со угледна појава, достоинствено држење, образование и впечаток што одговара на функцијата. Кога Григориј им рекол дека треба повеќе да гледаат на духот и животот отколку на надворешните квалитети, некој потсмешливо предложил: ако е така, тогаш зошто да не го изберат Александар ќумурџијата? Собранието се насмеало. Шегата била добра токму затоа што сите биле сигурни дека човекот што го гледаат секој ден на пазарот е последниот што би можел да стане епископ.
Григориј, сепак, побарал да го доведат. Кога Александар се појавил со лицето поцрнето од ќумур, повторно бил пречекан со смеа. Дури откако бил испрашан насамо, открил дека зад намерната едноставност стои образован и духовно искусен човек. Потоа, пред соборот, одговорил на прашања од Светото писмо со таква мудрост што истите луѓе што малку претходно му се смееле едногласно го избрале за епископ. Приказната има речиси литературна совршеност: ништо во Александар не се променило во тие неколку часа, освен погледот на луѓето што стоеле пред него. Човекот бил ист и кога бил предмет на потсмев и кога бил прогласен за достоен архиереј.
Во тој поглед Александар продолжува една тема што Паноптикум ја отвори и во текстот за Преображението Господово: колку често пред нас стои нешто вистинско, а ние гледаме само површина. Кај Александар тоа не е богословска метафора, туку сурова општествена навика. Луѓето ја читаат облеката, професијата, начинот на говорење, парите, возраста и местото од кое некој доаѓа, па од тие знаци брзо создаваат цел човек. Понекогаш се во право. Понекогаш ќумурот на нечие лице ни кажува само дека работел со ќумур. Светоста на Александар не е во тоа што бил „таен гениј“ кој ги посрамил другите, туку во тоа што не му била потребна нивната восхитеност за да знае кој е.
Подоцна како епископ ја стекнал љубовта на својата заедница и на крајот и самиот пострадал како маченик. Изворите се разликуваат околу точниот период на неговото мачеништво, па е најсигурно да останеме во рамката на третиот и почетокот на четвртиот век. Но за денешниот текст неговиот крај не е најважната сцена. Најважен е моментот кога цело собрание се смее на човек затоа што мисли дека веќе знае сè за него. И моментот потоа, кога мора да признае дека целото негово судење било изградено врз површина.
Последните денови од Богородичниот пост
25 август е вторник и денешниот поредок е строг пост – без месо, млечни производи, јајца, риба, масло и вино. Богородичниот пост трае до 27 август, а на 28 август се празнува Успението на Пресвета Богородица. Бигорскиот календар веќе ги означува овие денови како претпразненство на Успението, па календарската атмосфера постепено се менува: постот повеќе не е нешто што штотуку започнало, туку пат што се приближува до својата цел. Пошироката смисла на периодот Паноптикум ја обработи во текстот за Богородичните поклади и Богородичниот пост, каде што строгата трпеза е поставена како средство за поголемо внимание, а не како цел сама за себе.
Токму Фотиј, Аникита и Александар добро го затвораат овој ден од постот. Првите двајца покажуваат дека човекот понекогаш ја наоѓа храброста затоа што видел друг човек како стои исправено. Александар покажува дека вредноста понекогаш останува скриена токму затоа што околината гледа пребрзо. И двете приказни бараат нешто што постот би требало да го вежба – поспоро реагирање. Да не побегнеме веднаш кога некој друг е изложен на притисок. Да не пресудиме веднаш кога нечија надворешност не одговара на нашата претстава за важност. Воздржувањето има смисла ако човекот постепено стане помалку управуван од првиот страв и првиот впечаток.
Денешниот календар затоа не нуди една единствена форма на светост. Аникита стои јавно пред царот. Фотиј ја гледа неговата храброст и му се придружува. Александар со години останува незабележлив меѓу луѓето што му се смеат. Едниот е гласен кога молчењето би било полесно, другиот тивок кога самопромоцијата би му донела признание. Меѓу тие две крајности постои истата слобода – човекот да не дозволи стравот или туѓиот поглед да му кажат кој мора да биде.
Календарска белешка
Нов календар: 25.08.2026
Стар календар: 12.08.2026
Ден: вторник
Период: Богородичен пост – претпразненство на Успението на Пресвета Богородица
Правило на постот: строг пост
Главен спомен: Светите маченици Фотиј и Аникита и многумина пострадани со нив
Позначаен дополнителен спомен: Светиот свештеномаченик Александар, епископ Комански
Други спомени: мачениците Памфил и Капитон; преподобен Паламон Египетски; Свети Мјурдах, епископ Килалиски; маченици-војници на Крит и други светители од поширокиот православен календар.
