fbpx Прескокни до главната содржина

Кафето меѓу навика и физиологија: што му прави на мозокот, притисокот, сонот и црниот дроб

Кафето може да нè разбуди, да ја подобри концентрацијата и да биде поврзано со одредени здравствени придобивки. Но истата шолја може и да го покачи притисокот или да ни го наруши сонот. Не е важно само колку кафе пиеме - туку кога, како и како нашиот организам реагира на него.

За едни е првиот мирис на денот, за други пауза меѓу две обврски, а за трети речиси неопходен услов за концентрација. Кафето одамна е повеќе од пијалак. Токму затоа околу него лесно се создаваат и спротивставени пораки: едни го претставуваат како сојузник на срцето и црниот дроб, други како причина за висок притисок, нервоза и несоница.

Науката нуди посложена слика. Кафето не е ниту лек ниту здравствен непријател само по себе. Ефектот зависи од количината кофеин, времето кога го пиеме, индивидуалната чувствителност, навиката, сонот, крвниот притисок и здравствената состојба. Токму затоа две лица можат да испијат иста шолја, а организмот да им одговори сосема различно.

Зошто кафето нè прави побудни?

Најпознатата состојка е кофеинот. Неговото дејство е поврзано со блокирањето на аденозинските рецептори во мозокот. Аденозинот постепено се натрупува во текот на денот и е дел од механизмот што создава чувство на замор и потреба за сон. Кога кофеинот го попречува неговото дејство, не добиваме нова енергија во буквална смисла – едноставно сигналот за замор привремено станува потивок.

Оттука доаѓаат поголемата будност, полесната концентрација и чувството дека мислите се „побрзи“. Кај дел од луѓето кофеинот може да биде поврзан и со подобро расположение и поголема мотивација. Но истиот механизам има и друга страна: ако дозата е преголема или организмот е чувствителен, може да се појават немир, трема, раздразливост, палпитации или чувство дека телото е побудно отколку што сакаме да биде.

Токму затоа зборот „умерено“ е поважен од бројот на шолји. Американската FDA наведува околу 400 милиграми кофеин дневно како количина која кај повеќето здрави возрасни лица генерално не е поврзана со негативни ефекти. Тоа е горен ориентир, а не цел што треба да ја достигнеме. Содржината на кофеин во една шолја може значително да се разликува според видот, количината и начинот на подготовка.

На Panoptikum веќе подетално ја разгледавме оваа разлика во текстот колку кафе е премногу и кога е најдобро да се пие.

Кафето и крвниот притисок – проблемот не е едноставно „да“ или „не“

Кофеинот може краткотрајно да го зголеми крвниот притисок и срцевата фреквенција. Ефектот не е еднаков кај сите, а кај редовните консументи често е помал поради развиената толеранција. Поновите научни процени на American Heart Association, објавени во 2026. година, исто така укажуваат дека односот меѓу кофеинот и кардиоваскуларното здравје е многу посложен од едноставното тврдење дека „кафето го крева притисокот“.

Прочитај и за ... >>  Лицето не бара полна полица со козметика: што навистина му треба наутро, а што навечер?

Особено е интересен утринскиот период. Крвниот притисок природно не останува ист во текот на 24 часа. Во текот на спиењето кај повеќето луѓе се намалува, а пред будењето и по станувањето повторно расте како дел од циркадијалниот ритам. Во тоа учествуваат нервниот систем и хормони како кортизолот и адреналинот.

Затоа повисока утринска вредност не треба автоматски да се припише на кафето. Ако, меѓутоа, притисокот е веќе висок, кофеинот може привремено дополнително да влијае врз него. Практично, ако некој го следи притисокот дома, мерењето има поголема вредност ако се направи пред кафе, по неколку минути мирно седење и под слични услови од ден на ден. Кај повторливо високите вредности прашањето веќе не е дали да се прескокне една шолја, туку дали притисокот е добро контролиран. За оваа тема имаме и посебен водич за крвниот притисок, неговите причини и последици.

Срцето не го чита кафето само преку кофеинот

Кафето е сложен пијалак со бројни биолошки активни соединенија, па затоа истражувањата за долгорочниот кардиоваскуларен ризик не секогаш даваат резултати што можат да се сведат на една реченица. Во научната литература има набљудувачки податоци што умереното консумирање го поврзуваат со понизок ризик од одредени кардиоваскуларни исходи, но постојат и резултати што бараат претпазливо толкување.

Една ажурирана метаанализа објавена во 2026 година, на пример, најде различни асоцијации зависно од конкретниот кардиоваскуларен исход. Тоа е важна потврда дека кафето не треба да се претставува ниту како „заштита за срцето“, ниту како универзален ризик. Голем дел од доказите се набљудувачки, па врската не е исто што и докажана причинско-последична корист.

Црниот дроб – една од поинтересните области во истражувањето на кафето

Во последните години особено внимание привлекува врската меѓу кафето и здравјето на црниот дроб. Повеќе големи набљудувачки истражувања и прегледи го поврзуваат редовното пиење кафе со понизок ризик од напредната фиброза, цироза и некои други неповолни исходи на хроничните заболувања на црниот дроб. Интересно е што дел од ваквите асоцијации се забележуваат и кај кафе без кофеин, што упатува дека приказната веројатно не завршува со кофеинот.

Во 2026. година анализата на податоци од UK Biobank повторно најде поврзаност меѓу поголем внес на кафе и поповолни исходи за црниот дроб. Сепак, и тука зборуваме претежно за асоцијации. Кај рандомизирани испитувања на лица со метаболички поврзана масна болест на црниот дроб, понова метаанализа не најде доволно докази дека кафето значително ги подобрува вредностите на ензимите ALT и AST. Тоа е добар пример зошто „кафето е добро за црниот дроб“ е премногу широка реченица.

Прочитај и за ... >>  Од аптекар зад пулт до чувар на терапијата: Зошто 25 септември им припаѓа на фармацевтите?

Со други зборови, кафето може да биде дел од начинот на живот, но не е терапија за заболување на црниот дроб и не ги поништува ефектите од алкохолот, прекумерната телесна тежина, нездравата исхрана или недоволното движење.

Кафе по вечерата? Тука здравјето на црниот дроб се судира со сонот

Идејата за незасладено кафе без кофеин по вечерата има логика ако некој сака да го задржи вкусот и дел од другите соединенија во кафето без значителна доза кофеин. Но обичното кафе во доцните часови е друга приказна. Кофеинот може да остане активен доволно долго за да го одложи заспивањето или да го наруши квалитетот на сонот, дури и кај луѓе кои велат дека „можат да заспијат по кафе“.

Ако вечерната шолја значи пократок или понемирен сон, здравствената равенка веќе не изгледа исто. Сонот е активен дел од регулацијата на метаболизмот, нервниот систем и кардиоваскуларното здравје. Затоа и текстот на Panoptikum за сонот и биолошкиот ритам е природно продолжение на приказната за кафето.

Најдобрата мерка е онаа што го зема предвид човекот, а не само шолјата

За повеќето здрави возрасни лица умереното пиење кафе може сосема нормално да биде дел од секојдневието. Но општата граница од 400 милиграми кофеин не важи како лична препорака за секого. Некој ќе се чувствува добро со неколку кафиња, друг ќе има несоница, трема или палпитации и по едно.

Особено внимание е разумно кај луѓето со неконтролиран висок притисок, изразени срцеви палпитации, голема чувствителност на кофеин, бременост или терапија кај која можат да постојат интеракции. Во такви случаи индивидуалниот совет од лекар има поголема вредност од која било општа табела.

На крај, можеби најкорисното прашање не е „дали кафето е здраво?“, туку „како ова кафе влијае врз мене?“. Ако ни ја подобрува будноста без да ни го расипува сонот, не создава тегоби и останува во разумни количества, нема причина утринскиот ритуал да го претвораме во здравствена дилема. Ако телото почнува да испраќа поинакви сигнали, тогаш вреди да го слушнеме него, а не навиката.

Напомена: Текстот има информативна цел и не заменува лекарски совет, дијагноза или терапија.

 

За авторот: Горан Димитровски

Основач и извршен директор на Digital Media Creative Pro, со над 20 години искуство во дигитален маркетинг и визуелни комуникации. Специјализиран е за креирање ефикасни дигитални стратегии, проектен менаџмент и дигитализација на процеси во мали и средни компании.

За повеќе написи од авторот кликни тука.

Важна напомена: Сите права се задржани. Не е дозволено какво било преземање, копирање, објавување или преработка на делови или цели содржини од овој портал без претходно одобрение од авторот, редакцијата и/или издавачот. За секоја повреда на авторските и сродните права, Паноптикум го задржува правото да побара надомест и соодветна правна заштита.

Уредничка напомена: Во подготовката на содржината може да се користи дигитална/AI асистенција како помошна алатка за јазична, структурна, истражувачка или визуелна обработка. Финалниот текст е уреднички прегледан и објавен под одговорност на авторот и/или редакцијата. Главната илустрација на написот може да биде фотографија, авторска/архивска слика или AI-генерирана концептуална илустрација создадена за визуелна поддршка на текстот.