fbpx Прескокни до главната содржина

„Јава од искони“ во светската книжевност – од македонскиот корен до универзалното прашање за човекот

Може ли приказна родена од македонското искуство да му постави прашање на човекот каде било во светот? „Јава од искони“ тргнува од коренот, домот и паметењето, а стигнува до идентитетот, одродувањето и прашањето што останува кога човекот ќе почне да го губи она преку кое се препознавал себеси. Пет романи, еден македонски корен - и прашања што немаат пасош.

Кога се зборува за местото на едно книжевно дело во светската книжевност, најлесно е да се западне во две крајности. Првата е провинциската скромност според која сè што е напишано на мал јазик однапред е осудено да остане мало. Втората е спротивната – сопственото дело да се прогласи за „светско“ само затоа што авторот посакува такво признание. Книжевноста не функционира ниту според едното ниту според другото. Големината на едно дело не ја определува бројот на говорителите на јазикот на кој е напишано, но не ја определува ни авторовата намера. Ја определува способноста од едно конкретно човечко, историско и јазично искуство да се создаде приказна во која човек од друга земја, друга култура и друго време ќе препознае нешто суштинско за себеси.

Токму од таа точка треба да се постави прашањето за можната вредност на пенталогијата „Јава од искони“. Не: дали петте романи треба однапред да бидат прогласени за значајни во светската книжевност? Туку: што има во нив што би можело да им даде право да влезат во поширок книжевен разговор?

Одговорот, според мене, не е првенствено во нивната форма на пенталогија. Пет книги сами по себе не создаваат голема книжевност. Поважно е што „Лавиринт од слики“, „Меѓу молк и тишина“, „Жар и пепел во огниште“, „Сонцева крв за љубови и доблести“ и „Прокоба одродничка“ се замислени како пет самостојни светови што постепено создаваат еден поголем духовен простор. Низ нив се движат прашањата за човековото присуство, совеста, паметењето, љубовта, смртта, домот, наследството, коренот, доблеста, одродувањето и идентитетот.

Од човекот што никој не го гледа до човекот што може да се изгуби себеси

Во основата на „Јава од искони“ постои движење што е поважно од заплетите на одделните романи. Пенталогијата почнува со човек што се обидува да докаже дека постои, а завршува со човек што мора да се избори да не престане да биде она што е. Тоа е голем лак.

Монијак во „Лавиринт од слики“ се соочува со свет во кој луѓето минуваат еден покрај друг без вистински да се видат. Тој проблем е македонски само по својата конкретна почва. Во својата суштина, тој е еден од големите проблеми на современиот човек. Никогаш не сме биле повидливи, а можеби никогаш не сме биле толку лесно заменливи. Никогаш човекот немал толку многу можности да се покаже пред другите, а толку малку гаранции дека навистина ќе биде препознаен.

Оттаму патот води кон „Меѓу молк и тишина“, каде што прашањето веќе не е само дали некој ќе нè види додека сме живи, туку што од нас останува кога ќе нè нема. Ристо од Петар зборува од онаа граница од која литературата отсекогаш ги поставувала своите најтешки прашања – границата меѓу животот и смртта, паметењето и исчезнувањето, создаденото дело и минливоста на неговиот творец.

Во третиот роман човекот доаѓа до огништето. Тоа е пресуден премин. Огништето во „Жар и пепел во огниште“ не е фолклорен реквизит, ниту романтичен остаток од некакво „поубаво минато“. Тоа е местото каде што се испитува дали припадноста може да преживее кога семејството се растура, луѓето заминуваат, старите облици на заедништво исчезнуваат, а паметењето повеќе не се пренесува само од себе.

Потоа доаѓа обидот за повторно создавање. „Сонцева крв за љубови и доблести“ го поместува тежиштето од наследеното кон избраното. Потеклото не е доволно. Крвта може да ни каже од каде доаѓаме, но не може сама да реши што ќе станеме. Љубовта, доблеста и одговорноста се појавуваат како човечки одговор на наследството.

И конечно, „Прокоба одродничка“ ја носи целата патека до најболното место: можно е човекот да биде жив, успешен, присутен, приспособен – а сепак длабоко отсечен од она преку кое некогаш се препознавал себеси. Тогаш одродувањето престанува да биде само семеен или национален проблем. Станува антрополошки проблем. Колку нешта можеме да напуштиме пред да почнеме да се напуштаме себеси?

Македонското искуство како светска тема

Тука, според мене, се наоѓа најсериозната можност „Јава од искони“ да биде читана во поширок книжевен контекст.

Светската книжевност не станала светска така што ги избришала локалните разлики. Напротив. Најсилните дела најчесто доаѓаат од конкретни места, конкретни јазици, конкретни семејства, историски трауми и локални митологии. Универзалноста не се создава со отстранување на коренот, туку со доволно длабоко навлегување во него.

Прочитај и за ... >>  Неизвесност-простор во кој човекот учи да живее без гаранција

Во тој поглед Македонија не е ограничување на „Јава од искони“. Таа може да биде нејзината предност.

Ова е простор кој со векови знае што значат преселба, преименување, промена на граници, губење на домот, семејно раселување, историско премолчување, борба за јазик, паметење и припадност. Ако тие искуства во романот се сведат на декларација, ќе останат локални. Ако, пак, преку нив се покаже што му се случува на човечкото суштество кога му се разнишуваат темелите на припадноста, тогаш македонската приказна станува разбирлива и за Ирец, Ерменец, Палестинец, Евреин, Украинец, Баскиец, Курд, иселеник од Латинска Америка или за човек роден во огромна западна метропола кој никогаш не бил протеран од својата земја, а сепак чувствува дека го изгубил својот дом.

Тогаш коренот престанува да биде етнографија.

Станува човечка категорија.

Пенталогија против заборавот

Еден од најинтересните потенцијали на циклусот е тоа што неговата вистинска тема можеби не е идентитетот во тесна смисла. Под него лежи уште подлабока тема – заборавот.

Човекот во „Јава од искони“ постојано се наоѓа пред можноста нешто да исчезне: ликот, името, сеќавањето, љубовта, домот, огништето, предците, јазикот, семејната врска, чувството за должност, свеста за сопственото потекло. Дури и молкот и тишината добиваат различни значења во зависност од тоа дали во нив нешто сè уште се чува или веќе исчезнало.

Тоа ја внесува пенталогијата во една од централните преокупации на модерната и современата книжевност: што може раскажувањето да спаси од времето?

Романот не може да го запре стареењето. Не може да ги врати мртвите. Не може да обнови исчезната куќа или растурено семејство. Меѓутоа, може да го спречи второто исчезнување – она што настапува кога веќе никој не се сеќава дека нешто постоело.

Во таа смисла, пишувањето во „Јава од искони“ може да се чита како чин на отпор. Не политички слоган, туку отпор на човекот кон сопственото бришење.

Симболички јазик што ги поврзува петте книги

Втората особеност која може да ѝ даде поголема книжевна тежина на пенталогијата е системот на симболи што преминуваат од книга во книга. Лавиринтот, сликата, молкот, тишината, огнот, жарот, пепелта, огништето, сонцето, крвта, коренот, дрвото, патеката – ако се читаат како целина, тие создаваат своевидна внатрешна азбука на циклусот.

Тоа е важно бидејќи големиот романескен циклус не се обединува само со повторување на ликови или со хронолошко продолжување на една приказна. Понекогаш подлабокото единство се создава токму преку повторувањето и преобразувањето на сликите. Симбол што во првата книга значи едно, во последната може да се врати со сосема друга тежина.

На пример, огнот може да значи дом, љубов, продолжување и живот. Но секој оган однапред ја содржи и можноста за пепел. Коренот дава стабилност, но коренот може и да биде пресечен. Крвта означува наследство, но наследството без доблест може да стане празна биологија. Молкот може да биде достоинство, а може да стане предворје на исчезнувањето.

Кога еден циклус успева да ги натера сопствените симболи да созреваат заедно со неговите книги, тогаш тие престануваат да бидат украси и стануваат дел од неговата филозофија.

Идентитет без музеј

За меѓународното читање на „Јава од искони“ ќе биде особено важно како ќе се разбере зборот „идентитет“.

Ако идентитетот се сфати како нешто еднаш создадено, непроменливо и заштитено во витрина, пенталогијата лесно би можела да биде погрешно прочитана само како национално-патриотски проект. Нејзиниот поголем потенцијал е на друго место: идентитетот како постојана работа на човекот врз себеси.

Кој сум кога ќе умрат оние што знаеле кој сум бил?

Кој сум ако моите деца повеќе не го зборуваат мојот јазик?

Кој сум ако куќата во која сум израснал повеќе не постои?

Кој сум ако сум го сменил градот, земјата, името, навиките, кругот на луѓе?

Кој сум ако сум го наследил коренот, а не и доблеста?

И конечно – дали припадноста е нешто што го добиваме со раѓањето или нешто што мораме постојано да го заслужуваме?

Прочитај и за ... >>  МУДРОСТ БИСЕРНА

Овие прашања немаат пасош.

Токму затоа имаат потенцијал да бидат светска книжевност.

Светската вредност не се прогласува – таа се проверува

Сепак, тука е потребна една граница што сериозната книжевна критика не смее да ја премолчи. „Јава од искони“ во 2026. година е објавена како македонска пенталогија и достапна е преку е-Библиотеката Паноптикум. Тоа е фактот. Не постои основа однапред да се тврди дека таа веќе има утврдено место во светскиот книжевен канон. Таквото место не го доделува ниту авторот, ниту издавачот, ниту еден поединечен критичар.

За вистински меѓународен живот потребни се добри преводи, странски изданија, книжевна критика што не е поврзана со авторот или издавачот, читатели од различни култури, академски толкувања и, најважно, време.

Преводот особено ќе биде решавачки. Ако јазикот на романите ја носи нивната филозофија преку македонските значења на „огниште“, „род“, „корен“, „одродништво“, „молк“, „тишина“, тогаш преведувачот нема да пренесува само дејство. Ќе мора да пренесе цел систем на чувствување. Тука ќе се покаже колку пенталогијата навистина може да ја премине границата на сопствениот јазик, без да го загуби она поради кое вреди да ја премине.

Што би можела да донесе „Јава од искони“ во светскиот книжевен разговор

Не мислам дека нејзината задача би била да му каже на светот нешто што никој никогаш не го кажал. Големата книжевност ретко се создава така. Љубовта, смртта, домот, сеќавањето, прогонството, семејството и потеклото се стари колку и раскажувањето.

Прашањето е дали можат да бидат кажани од место од кое досега не биле доволно слушнати.

„Јава од искони“ би можела да биде значајна токму како македонски глас во глобалната книжевност на паметењето и исчезнувањето. Како циклус што доаѓа од мал јазичен простор, а разговара со големите стравови на XXI век: губењето на припадноста, распаѓањето на семејната меморија, преселувањето, културната унификација, политичката манипулација, осаменоста среде масовната комуникација и сè потешкото одговарање на едноставното прашање: каде е мојот дом?

Токму тука македонското искуство може да престане да биде периферија. Историјата на малите народи понекогаш ги прави почувствителни кон нешта што големите ги забележуваат дури кога ќе почнат да ги губат: јазикот, името, семејното предание, локалната меморија, чувството дека некаде припаѓаш.

А можеби токму во тоа се крие и најдлабокото значење што „Јава од искони“ би можела да го има.

Не да биде книжевен доказ дека Македонија постои. На Македонија не ѝ е потребен роман за да постои, туку:

Од македонското искуство да создаде книжевен доказ дека човекот не може бесконечно да се одродува без последици.

Дека модерноста може да ни даде движење, а да ни го одземе местото.

Дека може да ни даде комуникација, а да ни го одземе разговорот.

Дека може да ни даде бесконечен број слики, а да нè направи невидливи.

Дека може да ни даде слобода да заминеме, а да не ни каже како повторно да се вратиме.

И дека човекот, за да оди напред, не мора да живее свртен кон минатото – но мора да знае што носи со себе од него.

Пет романи и едно прашање

Ако „Јава од искони“ некогаш го добие поширокиот читателски живот што едно вакво дело го бара, нејзината вредност нема да се мери според тоа дали странскиот читател научил нешто за Македонија. Тоа би било премалку.

Ќе се мери според тоа дали, откако ќе ја затвори последната книга, ќе почувствува дека романите му поставиле прашање за неговиот сопствен лавиринт, неговиот молк, неговото огниште, неговата крв, неговите доблести и неговото можно одродување.

Тогаш „Јава од искони“ веќе нема да биде само македонска приказна што стигнала до светот. Ќе биде приказна од Македонија во која светот успеал да се препознае.

А тоа, на крајот, е едно од ретките значења што навистина вреди да се наречат светска книжевност.

Овој агол намерно прави разлика меѓу книжевниот потенцијал за светско значење и веќе стекната меѓународна канонизација – така текстот останува силен, но и критички веродостоен.

За авторот: Горан Димитровски

Основач и извршен директор на Digital Media Creative Pro, со над 20 години искуство во дигитален маркетинг и визуелни комуникации. Специјализиран е за креирање ефикасни дигитални стратегии, проектен менаџмент и дигитализација на процеси во мали и средни компании.

За повеќе написи од авторот кликни тука.

Важна напомена: Сите права се задржани. Не е дозволено какво било преземање, копирање, објавување или преработка на делови или цели содржини од овој портал без претходно одобрение од авторот, редакцијата и/или издавачот. За секоја повреда на авторските и сродните права, Паноптикум го задржува правото да побара надомест и соодветна правна заштита.

Уредничка напомена: Во подготовката на содржината може да се користи дигитална/AI асистенција како помошна алатка за јазична, структурна, истражувачка или визуелна обработка. Финалниот текст е уреднички прегледан и објавен под одговорност на авторот и/или редакцијата. Главната илустрација на написот може да биде фотографија, авторска/архивска слика или AI-генерирана концептуална илустрација создадена за визуелна поддршка на текстот.