Постојат пејачи што ја изведуваат песната и пејачи што во неа оставаат нешто од сопствената кожа. Џенис Џоплин припаѓаше на вторите. Кај неа гласот никогаш не беше само инструмент. Беше исповед, повреда, напад, смеа што преминува во плач и очајнички обид човек да биде слушнат пред тишината повторно да го проголта.
Токму затоа Џоплин и денес не звучи како музичка архива од шеесеттите години. Нејзиниот глас е премногу несовршен за да остари пристојно. Груб е, испукан, понекогаш речиси на работ на распаѓање. А токму таму се наоѓа неговата сила. Во време во кое музичката индустрија сè почесто произведува беспрекорно контролирани гласови, нејзиното пеење потсетува на нешто што лесно го забораваме – дека уметноста понекогаш станува вистинска дури кога престанува да се штити.
Џенис Лин Џоплин е родена во 1943. година во Порт Артур, Тексас, средина во која тешко се вклопувала. Уште како млада ја привлекувале блузот, поезијата и луѓето што живееле надвор од прифатените општествени рамки. Не била девојката што лесно можела да се смести во тогашната претстава за женственост. Изгледот, однесувањето, вкусот и темпераментот ѝ биле повод за потсмев, а чувството дека е отфрлена ќе остане една од најдлабоките сенки во нејзиниот живот.
Тоа искуство не е спореден биографски детал. Тоа е клуч за разбирање на нејзината музика.
Џоплин пееше како човек што долго стоел пред затворена врата и конечно решил да ја скрши.
Кога блузот престанува да биде жанр
Нејзините најдлабоки музички корени не се наоѓаа во рокенролот, туку во афроамериканскиот блуз. Беси Смит, Одетa, Биг Мама Торнтон и други изведувачи ѝ покажале дека гласот не мора да биде чист за да биде вистинит. Може да крцка, да ржи, да се лизне надвор од нотата и сепак да ја погоди суштината подобро од совршена интерпретација.
Кога Џоплин ѝ се приклучила на групата Big Brother and the Holding Company во Сан Франциско, токму таа суровост станала нејзиниот препознатлив знак. Настапот на Monterey Pop Festival во 1967 година ја претворил од локална рок-пејачка во фигура што публиката тешко можела да ја заборави.
„Piece of My Heart“ не звучи како жена што достоинствено жали по изгубена љубов. Звучи како некој што знае дека ќе биде повреден и сепак оди уште еднаш кон истата врата. Во „Ball and Chain“ љубовта не е романтична метафора, туку тежина што се влече низ телото.
Џоплин не пееше за болката од безбедна дистанца. Таа ја пушташе во микрофонот.
Тука лежи и парадоксот што ја направи толку привлечна. На сцената изгледаше како апсолутно слободен човек. Гласна, разиграна, сексуално непосредна, неспособна да се извини за просторот што го зазема. Во приватниот живот, според бројните сведоштва и биографии, таа самоувереност била многу покревка.
Публиката гледала жена што изгледа како никому да не му должи објаснување. Зад сцената останувал човек кој сè уште сакал некој конечно да му каже дека е доволен.
Слободата и нејзината цена
Шеесеттите години ја создадоа митологијата на слободата – сексуална револуција, контракултура, психоделија, отпор кон војната, бегство од конзервативните норми. Џоплин стана една од највидливите фигури на тој свет. Но нејзината приказна открива и една понепријатна страна на тој идеал. Да се отфрлат правилата не значи автоматски дека човек знае како да живее без нив.
Во животот на Џоплин алкохолот и дрогата постепено престанале да бидат дел од боемската сценографија и станале опасен начин на справување со осаменоста, притисокот и внатрешната нестабилност. Тоа лесно може да се претвори во романтична легенда за „проколнатиот уметник“, но токму таа романтизација е неправедна.
Зависноста не ја направи Џенис Џоплин голема уметница. Таа беше голема уметница и покрај неа. Митот за рокенролот често сака да ги спои талентот и самоуништувањето во една иста приказна, како едното да не може да постои без другото. Но песните на Џоплин не се вредни затоа што нивната авторка живеела опасно. Вредни се затоа што во нив постои ретка способност личната ранливост да се претвори во нешто што другите го препознаваат како сопствено.
Жената што одби да биде украс
Нејзината појава имаше и друго значење. Џоплин се појави на големата рок-сцена во време кога жените често беа третирани како декоративен додаток на машкиот музички свет. Таа не изгледаше заинтересирана за таа улога. Не се обидуваше да биде тивка, нежна или елегантна според туѓите мерила. Нејзиниот сценски идентитет беше физички, див и понекогаш намерно неугладен. Таа не молеше за дозвола да биде главната фигура на сцената.
Во тоа има нешто важно и денес. Не затоа што Џоплин треба да се претвори во совршен феминистички симбол – нејзиниот живот беше премногу сложен за таква едноставна етикета – туку затоа што покажа колку вознемирувачка може да биде жена што јавно одбива да се намали.
Нејзиниот глас не бараше простор. Го земаше.
„Pearl“ и она што остана недовршено
Во 1970. година Џоплин работела на албумот „Pearl“, кој подоцна ќе стане нејзино најуспешно издание. Во песните од тој период се чувствува нешто поинакво – гласот сè уште е див, но контролата е поголема, а музичката зрелост поочигледна.
„Me and Bobby McGee“, напишана од Крис Кристоферсон и Фред Фостер, во нејзината изведба станува една од оние песни во кои слободата и загубата звучат како две имиња за истото нешто.
„Mercedes Benz“, пак, снимена речиси само со нејзиниот глас, е и духовита и горчлива. Кратка молитва до потрошувачкото општество, испеана со иронија која и половина век подоцна не изгледа застарено.
На 4. октомври 1970. година Џенис Џоплин почина во Лос Анџелес од предозирање со хероин. Имаше 27 години. Таа бројка подоцна ќе стане дел од популарниот мит за таканаречениот „Клуб 27“, во кој се вбројуваат музичари што починале на иста возраст. Но фиксацијата со бројката понекогаш ја прикрива поважната работа. Таа не беше значајна затоа што умре на 27 години. Беше значајна затоа што за тие 27 години остави глас кој сè уште звучи како да се случува сега.
Она што го слушаме под гласот
Најлесно е Џенис Џоплин да се претвори во икона: разлетана коса, обоени очила, пердуви, шише во раката, психоделични бои и рокенрол од некоја романтизирана епоха. Многу потешко е да се слушне човекот под сликата.
Таму е девојката што не се вклопувала. Жената што станала славна и открила дека аплаузот не е исто што и блискоста. Уметницата што пред илјадници луѓе можела да изгледа неуништливо, а сепак да остане гладна за најобично човечко прифаќање. Можеби затоа нејзината музика преживува. Не затоа што сите живееме како Џенис Џоплин, туку затоа што речиси секој човек го познава тој судир: желбата да бидеме слободни и потребата да бидеме сакани. Потребата да бидеме свои и стравот дека, ако навистина бидеме свои, некој можеби ќе се сврти и ќе си замине.
Џоплин не најде решение за тој судир. Го претвори во глас.
И можеби токму затоа, кога денес ќе започне некоја нејзина песна, не слушаме само историска снимка од една одамна исчезната контракултура. Слушаме нешто многу понепријатно и поблиско – човек кој, барем додека трае песната, одбива да сокрие колку многу го боли тоа што е жив.
