Погледнете ја дневната соба во која живеете и лесно ќе откриете нешто необично: таа нема една јасна функција.
Во ист простор разговараме, гледаме филм, читаме, примаме гости, децата си играат, некој понекогаш работи на лаптоп, а во помал стан тука може да се појави и трпезариска маса, работно биро или дополнително место за спиење. Дневната соба стана најфлексибилниот дел од современиот дом токму затоа што мора да го следи животот што постојано ја менува својата форма.
Сепак, таа отсекогаш не била таква.
Нејзиниот претходник бил просторија во која семејството многу повеќе се претставувало отколку што живеело. Патот од формалниот салон на XIX век до денешната софа, телевизорот и отворениот план раскажува нешто многу поголемо од историја на мебелот. Тој покажува како домот станувал поприватен, понеформален и постепено приспособен на секојдневието наместо на правилата на општественото претставување.
Собата во која домот го покажувал своето најдобро лице
Во граѓанските домови на XIX век, особено кај средната и повисоката класа во Европа и Северна Америка, салонот или parlor имал јасна општествена функција. Тоа бил простор во кој се примале гости, се разговарало, се покажувале фотографии, уметнички предмети, мебел и знаци на семејниот статус.
Декорацијата затоа не била само прашање на вкус. Таа била јазик.
Smithsonian American Art Museum во својата поставка за салонот на XIX век покажува како фотографиите и декоративните слики во домашниот простор ги изразувале вкусот, аспирациите и семејната историја на сопствениците. Просторијата била своевидна домашна сцена на која семејството ја покажувало сликата што сакало другите да ја видат.
Таквиот ентериер често бил густ со предмети. Ткаенини, масички, фотографии, украси и мебел создавале визуелен свет што денес би ни изгледал далеку од современиот минимализам. Но собата не била хаотична според логиката на своето време. Нејзината задача била токму да покажува култура, пристојност, економска положба и припадност.
The Metropolitan Museum of Art денешната дневна соба ја опишува како раскрсница на домашниот живот, а историските ентериери во своите колекции ги користи за да покаже колку вредностите на семејството и општеството се менуваат заедно со просториите во кои живееме.
Кога домот престана постојано да стои „на готовс“ за гости
Кон крајот на XIX и почетокот на XX век, односот кон домашниот простор почнал да се менува. Помалите градски станови, исчезнувањето на голем број специјализирани простории и промената на семејниот живот постепено ја ослабнале границата меѓу „собата за гости“ и собата што семејството навистина ја користи.
Еден важен чекор бил движењето Arts and Crafts. Неговите автори се спротивставувале на дел од формалноста и индустриската декоративност на викторијанскиот дом и барале простор што ќе биде поедноставен, поискрено поврзан со материјалите и попогоден за секојдневниот живот.
Во анализата на Red House на Philip Webb, Victoria and Albert Museum забележува дека куќата од 1859 година веќе се оддалечувала од крутиот хиерархиски распоред на викторијанскиот дом. Поголемата дневна просторија и поопуштеното поврзување на просториите биле попогодни за вистинскиот семеен живот.
Тоа била суштинска промена. Просторијата постепено престанувала да биде место кое се чува за другите и станувала место што го користат луѓето што живеат во домот.
Од таа перспектива, денешната дневна соба е родена не кога некој дизајнирал нов вид софа, туку кога секојдневниот живот станал доволно важен да добие главна просторија.
Радиото и телевизорот го свртеа мебелот во нов правец
Секоја дневна соба има невидлива оска. Во формалниот салон таа можела да биде камин, пијано или група столици поставени за разговор. Во XX век во собата влегол нов предмет што постепено ќе го преземе погледот – телевизорот.
Пред него дошло радиото, а потоа домашните аудиосистеми, но телевизорот бил посебен бидејќи барал луѓето не само да го слушаат, туку и да гледаат во ист правец.
Archives of American Art при Smithsonian ја покажува оваа промена преку дизајнот на John Vassos. Уште на Светската изложба во Њујорк во 1940 година тој ја замислувал дневната соба како медиумски центар со интегрирани радио и телевизија – тогаш радикално нова идеја.
По масовното ширење на телевизијата во педесеттите години, екранот постепено го преуредил домашниот ентериер. Софата се свртела кон него. Фотелјите почнале да го делат истиот визуелен правец. Мебелот за радио, грамофон и телевизор станал посебна типологија, а вечерното семејно дружење сè почесто се организирало околу заедничка програма.
Ова е важен момент бидејќи покажува дека технологијата не влегува само во домот – таа го преуредува.
Современата дневна соба повторно се врти кон луѓето
Денес телевизорот сè уште е присутен во огромен број домови, но неговата монополска позиција слабее. Содржината се пресели на телефони, таблети и лаптопи, а еден екран повеќе не мора да го собира целото семејство во ист час.
Во исто време дневната соба станува простор со уште повеќе задачи.
Ова особено се гледа во малите станови, каде една просторија мора да извршува повеќе функции. Софата е место за одмор, но масата во близина може да стане работно биро. Детскиот агол се појавува на неколку метри од местото за читање. Кога ќе дојдат гости, истиот простор повторно ја презема својата стара социјална функција.
Поради тоа современата дневна соба е помалку формална од историскиот салон, но архитектонски многу посложена. Таа мора да поднесе повеќе различни начини на користење без постојано да изгледа како компромис.
Тоа го објаснува и современиот интерес за помобилен мебел, лесни масички, различни светлосни зони, вградени полици и решенија што дозволуваат просторот да се менува во текот на денот.
Отворениот план ја спои со кујната – и ја промени уште еднаш
Во втората половина на XX век и особено во современите станови, дневната соба сè почесто го губи сопствениот ѕид. Кујната, трпезаријата и просторот за престој се спојуваат во една поголема целина.
Во нашиот текст за начинот на кој кујната од скриена работна соба стана центар на домот, ја следевме истата промена од другата страна на ѕидот. Кога тој ѕид исчезнал, не се променила само кујната. Дневната соба исто така ја изгубила својата целосна независност.
Тоа донело нов вид семејна блискост. Човекот што готви може да разговара со луѓето на софата. Детето што работи на масата е во истиот простор. Гостите не се поделени меѓу формалниот дел на домот и кујната.
Но заедно со луѓето се споиле и звуците, мирисите, светлината и нередот.
Токму затоа современиот open-plan простор бара многу попрецизна организација отколку што изгледа на архитектонска фотографија. Различните функции мора да се препознаваат и без ѕидови. Тепихот може да ја означи зоната за престој, светилката трпезаријата, а распоредот на мебелот да создаде чувство на интимност во дел од просторот.
Осветлувањето тука има особено значење. Како што објаснивме во текстот за светлото како дел од ентериерот, различните активности бараат различни слоеви на светлина. Дневната соба е можеби најдобриот доказ: истата соба треба да биде доволно светла за семејна активност и доволно мирна за вечерен одмор.
Зошто дневната соба често е најтешката просторија за уредување?
Затоа што од неа бараме премногу – и затоа што сите тие барања се легитимни.
Треба да биде доволно репрезентативна за гости, но доволно удобна за домашна облека. Треба да има место за предметите што сакаме да ги покажеме, без да стане изложбен салон. Треба да дозволи разговор, а во многу домови и гледање телевизија. Треба да функционира за двајца во обичен вторник и за десет луѓе на семејно собирање.
Таа противречност не е грешка на современиот дизајн. Таа е самата историја на просторијата.
Салонот од XIX век бил создаден за јавната страна на приватниот дом. Современата дневна соба се обидува јавната и приватната страна да ги смести на исто место.
Затоа добар ентериер не се препознава по тоа дали софата е во тренд, туку по тоа дали просторот дозволува различните облици на живот да се случуваат без постојано меѓусебно да си пречат.
Можеби токму тука дневната соба најдобро го оправдува своето име. Таа повеќе не е „салон“, „приемна“ или формална просторија со однапред одреден ритуал. Таа е просторија за живеење.
И секоја генерација повторно ја уредува според сопствената претстава за тоа што значи да се живее заедно.










