Исправеноста е повеќе од положба на човечкото тело. Таа е слика на достоинството, знак на внатрешната цврстина и начин на кој човекот му се спротивставува на товарот што постојано се обидува да го наведне. Човекот стои исправен не затоа што животот е лесен, туку затоа што во него постои сила што одбива да остане прикована за земјата.
Меѓу сите облици што ги создава природата, исправената човечка фигура има особено значење. Таа не е само резултат на биолошкиот развој. Во неа човекот препознал симбол на сопственото издвојување од природната непосредност, но и на одговорноста што произлегува од тоа издвојување. Со исправувањето се ослободиле рацете, се проширил погледот и се отворил хоризонтот. Човекот можел да гледа подалеку, да создава, да покажува, да прегрнува, да гради и да го менува светот околу себе.
Но исправениот став не го ослободил човекот од земјата. Неговите стапала останале врз неа, додека главата се издигнала кон небото. Во таа положба е содржана целата човекова противречност: тој е земно суштество што се стреми кон нешто повисоко; смртно битие што размислува за вечноста; кревко тело во кое живее желба да се надмине минливоста.
Исправеноста и исправноста не се исто
Исправеноста и исправноста се блиски по звучност, но не се истоветни по значење.
Исправеноста најнапред се однесува на состојбата на исправено стоење, на ненаведнатата телесна положба и на човечката вертикала. Во поширока, метафорична смисла, таа го означува достоинственото држење, непокорноста и способноста на човекот да не се свитка под притисоците на животот.
Исправноста, пак, означува правилност, точност, функционалност или морална чесност. Зборуваме за исправност на некој уред, за исправност на една одлука, за логичка исправност на тврдењето или за морална исправност на постапката.
Едното е вертикала, другото е мерило. Едното кажува како стоиме, другото дали нешто е правилно, точно или чесно. Сепак, во човековиот живот тие можат да се допрат. Внатрешната исправност може да му даде сила на човекот да остане исправен, а исправеноста може видливо да го изрази неговото достоинство. Но нивното допирање не значи дека зборовите треба да се поистоветуваат.
Првиот голем човечки подвиг
Исправувањето на човекот е еден од најзначајните пресврти во историјата на човечкиот род. Кога далечните предци почнале да се движат на две нозе, се променил не само начинот на одење, туку и начинот на постоење. Тоа овозможило поголем преглед на околината. Рацете повеќе не морале постојано да го поддржуваат движењето и можеле да станат органи на трудот и создавањето. Со нив човекот почнал да носи храна, да изработува орудија, да создава живеалишта, да го брани потомството и да воспоставува посложени односи со другите.
Во таа смисла, исправеноста не е само анатомска особеност. Таа е почеток на една нова човечка слобода. Но секоја слобода носи и нова одговорност. Рацете што можеле да создаваат можеле и да уништуваат. Погледот што достигнувал подалеку можел да биде поглед на истражувач, но и поглед на освојувач. Исправеноста му дала на човекот можност да се издигне, но не му гарантирала дека секогаш ќе го избира возвишеното.
Телото како јазик
Човечкото тело говори и кога устата молчи. Начинот на кој човекот стои, оди, седи или ја наведнува главата често открива нешто од неговата внатрешна состојба. Стравот го собира телото. Уморот го наведнува. Понижувањето го прави помало. Радоста го отвора, а самодовербата му дава стабилност.
Исправеното тело остава впечаток на присутност. Тоа кажува: „Тука сум“. Не мора да покажува надменост, закана или желба за надмоќ. Вистинската исправеност не е вкочанетост и не е војничко затегнување пред туѓиот поглед. Таа е природна рамнотежа меѓу телото и самосвеста.
Човекот што постојано ја спушта главата можеби носи невидлив товар. Оној што ги свиткува рамената можеби долго време бил изложен на страв, понижување или чувство дека нема право да го заземе сопствениот простор. Затоа исправувањето на телото понекогаш има и психолошко значење. Тоа е мало, но важно враќање кон себеси.
Исправеноста не ја отстранува болката, но може да го промени начинот на кој човекот ја носи. Таа не го укинува товарот, но не му дозволува целосно да го претвори човекот во свој плен.
Меѓу земјата и небото
Во исправената човечка фигура постои моќна симболика. Стапалата се врз земјата, а погледот е насочен напред или нагоре. Човекот не може да ја напушти материјалната стварност, но може да мисли за она што ја надминува.
Тој живее од леб, вода, воздух и допир, но создава идеи, верувања, песни и соништа. Неговото тело го врзува за природата, а свеста го отвора кон бесконечноста. Затоа исправеноста може да се разбере како мост меѓу телесното и духовното, меѓу непосредното и замисленото, меѓу она што човекот е и она што сака да стане.
Сепак, погледот кон небото не смее да значи презир кон земјата. Човекот што се стреми кон височините мора да знае каде стои. Без цврста почва под нозете, исправеноста се претвора во нестабилност. Без свест за сопствената ограниченост, возвишеноста лесно станува горделивост.
Човечката вертикала е достоинствена токму затоа што не ја поништува земната природа. Таа не значи бегство од телото, туку обид телесното постоење да се исполни со смисла.
Исправувањето по падот
Исправеноста најсилно се согледува по падот. Лесно е да се стои кога земјата е рамна, телото одморено, а патот без пречки. Вистинското значење на исправувањето се открива кога човекот е соборен.
Секој живот содржи падови: загуби, разочарувања, болести, порази, предавства и мигови во кои исчезнува смислата. Човекот тогаш не паѓа само телесно. Може да падне неговата надеж, доверба, самопочитување или желба повторно да се обиде.
Да се исправиш по таков пад не значи да се однесуваш како ништо да не се случило. Исправувањето не ја брише раната. Човекот станува со неа. Понекогаш неговото движење е побавно, а чекорот понесигурен. Но токму во тоа повторно станување се покажува неговата виталност.
Падот не е секогаш пораз. Вистинскиот пораз настапува кога човекот ќе поверува дека повеќе нема право или сила да стане. Исправеноста не се мери според бројот на падовите, туку според одбивањето падот да стане трајна положба на духот.
Достоинството како внатрешна исправеност
Постојат луѓе чие тело е наведнато од возраста, болеста или тешката работа, но кои во духовна смисла остануваат исправени. Постојат и такви што одат со крената глава и со силен чекор, а внатрешно одамна се наведнале пред стравот, користа или туѓата моќ.
Затоа телесната и духовната исправеност не смеат целосно да се изедначат. Староста може да го свитка грбот, но не мора да го скрши достоинството. Болеста може да го ограничи движењето, но не може сама по себе да му ја одземе вредноста на човекот. Телесната попреченост не значи духовна немоќ, исто како што физичката сила не е доказ за карактерна цврстина.
Духовната исправеност се гледа во начинот на кој човекот го чува своето достоинство и го почитува достоинството на другите. Таа е способност да не се живее во постојано самопонижување, но и да не се бара сопствената височина во понижувањето на другиот.
Вистински исправениот човек не мора да ги присилува другите да клечат пред него. Оној што ја чувствува сопствената вредност нема потреба постојано да ја докажува преку туѓата потчинетост.
Наведнатоста пред моќта
Историјата на човекот не е само историја на неговото исправување, туку и на многубројните обиди повторно да биде наведнат. Владетелите барале поклонување, империите покорност, а различните облици на власт настојувале телесно и духовно да ја прикажат надмоќта над потчинетите.
Наведнатата глава станала знак на послушност. Клекнувањето можело да биде израз на почит или вера, но и принуден доказ дека човекот ја признал туѓата апсолутна власт. Телото станало политички јазик: оној што стои повисоко владее, а оној што е принуден да се спушти ја прифаќа сопствената подреденост.
Современите општества формално не бараат од граѓаните да клечат пред власта. Но постојат посуптилни облици на наведнување. Човекот може да биде принуден да молчи за да го зачува работното место, да се понижува за да добие право што веќе му припаѓа или да покажува лојалност кон моќникот за да преживее во системот.
Во такви услови исправеноста станува чин на отпор. Таа не мора секогаш да биде гласен бунт. Понекогаш е одбивање да се прифати понижувањето како природна состојба. Таа е свест дека функцијата, богатството и силата не му даваат на никого право да ја одземе човечката вертикала на другиот.
Исправеноста наспроти покорноста
Исправениот човек не е нужно непослушен човек. Тој може да почитува правила, авторитети и општествени обврски. Но неговото почитување не е слепо. Тој прави разлика меѓу легитимниот авторитет и самоволието, меѓу разумната дисциплина и понижувачката покорност.
Покорниот човек ја наведнува главата затоа што се плаши или очекува корист. Исправениот човек може да се согласи, но не се откажува од сопствениот суд. Тој може да го почитува другиот без да се поништи себеси.
На едно општество не му се потребни граѓани што постојано клечат пред водачите, партиите, институциите или богатството. Му се потребни луѓе што можат да стојат исправено пред моќта – без омраза, но и без страв; без ароганција, но и без самопонижување.
Демократијата, во својата најдлабока смисла, е поредок на исправени граѓани. Не на луѓе што се сметаат за повисоки од сите други, туку на личности што знаат дека никој не е роден за да господари неограничено и никој не е роден за да остане трајно наведнат.
Исправеноста не е горделивост
Кренатата глава може да биде знак на достоинство, но и на надменост. Исправениот став може да изразува внатрешна стабилност, но може да стане и театарска поза со која човекот ја прикрива својата несигурност.
Затоа треба да се прави разлика меѓу исправеноста и горделивоста. Исправеноста го зачувува достоинството без да го одзема достоинството на другиот. Горделивоста сака да биде над другите. Исправеноста сака да не биде под нивното понижување.
Вистинската исправеност не се мери со височината од која човекот ги гледа другите, туку со способноста да им погледне в очи како на рамноправни човечки суштества. Таа не е демонстрација на надмоќ, туку одбивање на самопоништувањето.
Човекот може да се наведне за да му помогне на паднатиот, да прегрне дете или да му укаже почит на другиот, а сепак да остане духовно исправен. Не секое наведнување е пораз. Некои наведнувања се знаци на љубов, човечност и доброволна почит.
Понижувањето започнува тогаш кога човекот е принуден да се намали за некој друг да изгледа поголем.
Товарот што го носат рамената
Животот постепено остава траги врз човечкото држење. Грижите се таложат врз рамената, разочарувањата го свиткуваат грбот, а стравот го стеснува погледот. Изразот „носи товар на плеќите“ не е случајно создаден. Телото честопати го изразува она што душата повеќе не може да го сокрие.
Но не се сите товари исти. Некои ни се наметнати, а некои самите ги прифаќаме. Одговорноста за семејството, грижата за болен човек, борбата за праведна цел или верноста кон дадениот збор можат да бидат тешки, но тие не мора духовно да нè наведнат. Напротив, човекот понекогаш станува повнатрешно исправен токму преку достоинственото носење на одговорноста.
Други товари, како лагата, вината, алчноста и постојаното приспособување кон туѓите очекувања, ја нагризуваат неговата вертикала однатре. Тие можеби не се гледаат веднаш, но со текот на времето го прават човекот зависен од маските што ги создал.
Исправеноста не значи живот без товар. Таа значи да научиме што вреди да се носи, што треба да се остави и пред што не смееме да се свиткаме.
Погледот на исправениот човек
Исправувањето го менува и погледот. Човекот што постојано гледа во земјата го гледа само она што му е непосредно пред нозете. Кога ќе се исправи, пред него се појавува хоризонтот.
Хоризонтот не е само просторна граница. Тој е можност, иднина и сознание дека светот не завршува во сегашниот миг. Човекот што страда лесно може да поверува дека болката е целата стварност. Исправувањето на погледот му овозможува да забележи дека постои и нешто зад неа.
Но исправениот поглед мора да остане буден и за она што се наоѓа долу. Не смееме толку да се загледаме во далечните цели што ќе го прегазиме човекот пред нас. Исправеноста не е заслепеност од хоризонтот, туку способност истовремено да се гледа патот и да се почитува земјата по која се чекори.
Жената, мажот и правото на исправено постоење
Низ историјата правото на исправено и самостојно постоење не им било еднакво признавано на сите. Од жената често се очекувало да биде тивка, повлечена и покорна. Сиромашниот морал да стои наведнат пред богатиот, потчинетиот пред владетелот, а припадникот на прогонетата група пред мнозинството. Затоа еманципацијата не е само стекнување формални права. Таа е враќање на човечката вертикала. Тоа е можност човекот да стои пред другиот без да мора да ја оправдува сопствената еднаквост.
Да му се признае исправеноста на другиот значи да се прифати неговото право на глас, избор, движење, мислење и достоинство. Тоа значи да не се бара од него да стане помал за да не ја вознемири удобноста на мнозинството или самодовербата на моќните.
Исправеноста во староста
Младоста лесно ја поврзува исправеноста со силата на телото. Младиот човек чекори брзо, главата му е крената, а движењето сигурно. Но вистинското значење на човечката вертикала можеби најдлабоко се гледа во староста.
Телото тогаш постепено ја губи некогашната сила. Грбот може да се наведне, чекорот да стане побавен, а рацете понесигурни. Но човековото достоинство не се намалува заедно со телесната способност. Понекогаш токму наведнатата фигура на стариот човек носи најголема духовна исправеност. Во неа се собрани годините, работата, загубите, истрајноста и долгото носење на животот. Таквата наведнатост не е понижување. Таа е запис на времето врз телото.
Да ја почитуваме исправеноста значи да ја почитуваме и онаа човечка вредност што не зависи од физичката моќ. Човекот останува човек и кога повеќе не може самостојно да стои. Неговата вертикала тогаш ја чуваат другите – со грижа, почит и со одбивање да го третираат како непотребен товар.
Исправеноста и солидарноста
Не можеме секогаш сами да се исправиме. Понекогаш падот е премногу тежок, болката предлабока или силата исцрпена. Тогаш ни е потребна подадена рака.
Солидарноста не се состои само во тоа да му дадеме нешто на другиот. Нејзината најдлабока смисла е да му помогнеме повторно да застане на сопствените нозе. Помошта што создава трајна зависност може да го задржи човекот во наведната положба. Помошта што ја враќа самостојноста му ја обновува исправеноста. Да го исправиш другиот не значи да го контролираш. Не значи да бараш благодарност, послушност или јавно признание. Подадената рака е човечка само ако не се претвори во синџир.
Никој не е толку силен што никогаш нема да му биде потребна туѓа поддршка. Денес ние му помагаме некому да стане, утре можеби нечија рака ќе биде единствената врска меѓу нас и повторното исправување.
Општество на исправени луѓе
Едно здраво општество не се препознава само според економските показатели, големината на зградите или бројот на институциите. Тоа се препознава и според начинот на кој луѓето се движат низ неговиот јавен простор.
Дали граѓанинот влегува во институцијата со чувство дека има право да биде услужен или како молител што зависи од милоста на службеникот? Дали работникот може исправено да застане пред работодавецот и да ги побара своите права? Дали новинарот може да постави прашање без страв? Дали сиромашниот може да бара правда без понижување?
Таму каде што луѓето постојано се принудени да се наведнуваат, формалната слобода останува недовршена. Достоинството не се докажува само со уставни одредби, туку со секојдневното искуство на граѓанинот.
Општеството на исправени луѓе не е општество без правила и авторитети. Тоа е заедница во која правилата важат за сите, а авторитетот не бара понижување. Во неа човекот може да ја задржи својата вертикала без да мора да стане насилен, арогантен или нечувствителен.
Уметноста на повторното станување
Во многу книжевни, религиозни и уметнички претстави човекот е прикажан во мигот на падот или исправувањето. Причината е јасна: овие движења ја содржат драмата на човечкото постоење.
Падот е губење рамнотежа, сигурност и контрола. Исправувањето е повторно воспоставување однос со светот. Детето паѓа додека учи да оди, но секое негово станување е чекор кон самостојноста. Возрасниот човек паѓа поинаку, но и нему му е потребна истата првична храброст повторно да се потпре врз сопствените нозе. Уметноста на живеењето можеби не е во избегнувањето на сите падови. Таквата цел е невозможна. Таа е во зачувувањето на способноста повторно да станеме, но и во мудроста да разбереме зошто сме паднале.
Ако од секој пад стануваме исти, можеби ништо не сме научиле. Вистинското исправување не е само враќање во претходната положба, туку создавање нова рамнотежа.
Исправеноста како секојдневен избор
Исправеноста не се однесува само на големите историски мигови, на хероите и на драматичните отпори. Таа се создава во обичниот ден.
Човек се исправува кога по поразот повторно ќе започне да работи. Кога по навредата нема да дозволи омразата да му стане трајна положба. Кога по загубата ќе ја прифати тагата, но нема да ѝ го предаде целиот преостанат живот. Кога ќе побара помош без да мисли дека со тоа го изгубил достоинството.
Исправеноста е и во поставувањето граници. Во способноста да се каже „не“ таму каде што постојаното согласување би значело самопоништување. Таа е во напуштањето на односите во кои човекот мора непрестајно да се намалува за другиот да биде задоволен.
Но таа е и во способноста да се остане отворен. Вкочанетоста не е исправеност. Дрвото што воопшто не се свиткува може полесно да се скрши. На човекот му се потребни и цврстина и еластичност – јасно чувство за сопственото достоинство и мудрост да се приспособи без да се изгуби себеси.
Човекот кој повторно станува
Исправеноста е една од најстарите и најдлабоките слики на човековото постоење. Таа започнува со телото, но не завршува во него. Од способноста да стоиме на две нозе се развила симболиката на достоинството, слободата, отпорот и духовното издигнување. Да се биде исправен не значи никогаш да не се наведнеме. Се наведнуваме пред болката, возраста, љубовта, грижата и товарот. Понекогаш се наведнуваме за да му помогнеме на другиот. Но постои голема разлика меѓу доброволното наведнување од човечност и присилното клечење пред понижувањето.
Исправеноста не е горделиво издигнување над светот. Таа е цврсто стоење во него. Нејзината суштина не е да бидеме повисоки од другите, туку да не дозволиме ниту себеси ниту другиот да бидеме сведени на безгласни и безвредни суштества.
Човекот е исправено суштество, но животот постојано го става на испит неговото исправување. Го притискаат времето, стравот, загубите, моќниците, сиромаштијата и сопствените слабости. Некогаш ќе се наведне, некогаш ќе падне, а некогаш ќе помисли дека повеќе не може да стане. Сепак, сè додека во него постои волја повторно да го крене погледот, да ги исправи рамената и да направи уште еден чекор, неговата човечка вертикала не е уништена.
Исправеноста, најпосле, не е живот без падови. Таа е човечката способност по секој пад повторно да се стане – не над другите, туку пред светот, пред времето и пред сопственото постоење.
