Нов предлог во момент кога војната се држи на тенко примирје
Иран испратил нов мировен предлог до Соединетите Американски Држави преку Пакистан, со намера постојниот прекин на огнот да се претвори во траен политички договор во рок од 30 дена. Планот, според повеќе извештаи, има 14 точки и доаѓа како одговор на американски предлог од девет точки. Во него Техеран бара не само продолжување на примирјето, туку формален крај на војната и ново безбедносно уредување околу Ормуската Теснина.
Ова не е обичен дипломатски потег, туку обид за префрлање на тежината врз Вашингтон. Иранската порака е намерно остра: Трамп, според реториката на Револуционерната гарда, мора да избере меѓу „невозможна операција“ и „лош договор“ со Исламската Република. Таквата формулација не остава простор за мек тон. Таа е политички притисок, но и сигнал дека Техеран сака да покаже дека не преговара од позиција на целосна слабост.
Што бара Техеран
Во срцето на иранскиот предлог се три линии: крај на војната, отворање на Ормуската Теснина и симнување на економско-воениот притисок врз Иран. Планот предвидува гаранции за ненапаѓање, повлекување на американските сили од просторот околу Иран, укинување на поморската блокада на иранските пристаништа, ослободување на замрзнати средства, укинување санкции и прекин на непријателствата на повеќе фронтови, вклучувајќи го и Либан.
Според објавените детали, првата фаза би требало да го отвори патот кон постепено нормализирање на пловидбата низ Ормуската Теснина, со преземање одговорност од Иран за отстранување на морските мини и со намалување на поморските ограничувања. Во исто време, Техеран бара поширока обврска за ненапаѓање што би го опфатила и Израел, за да се спречи повторно распламтување на конфликтот на Блискиот Исток.
Во актуелниот контекст, Ормуската Теснина е многу повеќе од географска точка. Низ неа во нормални услови минува околу една петтина од светската трговија со нафта и природен гас, а кризата околу пловидбата веќе ја потресе глобалната енергетска и трговска логика. Затоа секоја реченица за нејзино отворање е истовремено воено, економско и дипломатско прашање.
Трамп го разгледува планот, но не покажува доверба
Американскиот претседател Доналд Трамп соопштил дека ќе го разгледа иранскиот предлог, но веднаш изразил сомнеж дека тој би можел да биде прифатлив за Вашингтон. Според објавата што ја пренесуваат американските медиуми, Трамп оценил дека Иран „не платил доволно голема цена“ за своите постапки во изминатите децении.
Тоа значи дека планот засега не е пробив, туку нова рамка за судир на позиции. Иран бара политички пакет што би го затворил конфликтот во рок од еден месец. Вашингтон, од друга страна, сака услови што нема да изгледаат како награда за Техеран по војната, блокадата и кризата околу Хормуз. Меѓу тие две позиции има простор за дипломатија, но и многу простор за нова ескалација.
Дополнителна тежина на ситуацијата ѝ даваат извештаите за напад врз товарен брод во близина на Ормуската Теснина, при што екипажот останал безбеден, но заканата во регионот е оценета како критична. Associated Press јави дека ова е најмалку дваесет и четврти напад во и околу теснината од почетокот на војната, што покажува дека примирјето не значи и нормализација на безбедноста.
Дипломатија под притисок
Техеран, според достапните информации, сака преговорите да се поместат од техничко продолжување на прекинот на огнот кон договор за крај на војната. Вашингтон, пак, го држи притисокот преку блокадата, санкциите и можноста за нова воена акција. Во таа слика, Пакистан и Оман повторно се појавуваат како посредници – Пакистан како канал преку кој стигнал иранскиот одговор, а Оман како претходен посредник меѓу двете страни.
Иранскиот министер за надворешни работи Абас Арагчи разговарал со оманскиот колега Бадр ал-Бусаиди во рамки на новите дипломатски обиди, што покажува дека зад јавната заканувачка реторика сепак продолжуваат канали за разговор. Но тие канали се движат во тесен простор: ниту една страна не сака да изгледа како да отстапува прва.
Што значи „лош договор“
Токму фразата „лош договор“ е најважниот политички сигнал во оваа приказна. За Иран, „лош договор“ за САД би бил договор во кој Вашингтон ќе мора да прифати укинување на дел од притисокот без целосна капитулација на Техеран. За Трамп, „лош договор“ е ризик да изгледа како да попушта пред Иран по воени и економски мерки што треба да покажат сила.
Затоа изборот не е толку едноставен колку што го претставува иранската реторика. „Невозможна операција“ може да биде пропагандна формула за одвраќање, но нова воена ескалација би имала цена што не ја плаќаат само Вашингтон и Техеран. Ормуската Теснина, цените на енергенсите, регионалните сојузништва и веќе запалените фронтови на Блискиот Исток ја претвораат секоја одлука во глобален ризик.
Во овој момент, најточната оценка е дека иранскиот план не ја завршува војната, туку ја отвора следната фаза од политичката борба. Ако Вашингтон го отфрли, Техеран ќе тврди дека дипломатијата била саботирана. Ако Вашингтон го прифати како основа за разговор, Трамп ќе мора да објасни зошто преговара по услови што неговите критичари ќе ги наречат попуштање. Токму затоа оваа криза не е само прашање на оружје, туку и на политичко лице.
