Кога на детето му е здодевно, најбрзото решение често е на дофат на раката: телефон, таблет или телевизор. Екранот веднаш нуди движење, звук, боја и нова содржина. Токму затоа натпреварот со него тешко се добива со едноставно „остави го телефонот“.
Многу подобро функционира друго прашање: што може да му понудиме на детето што ќе биде доволно интересно за самото да заборави на екранот?
Одговорот често не бара скапи играчки, специјални курсеви или сложени подготовки. Хартија, коцки, неколку предмети од домот, прошетка низ маалото, песничка, мала задача или добро смислена потрага можат да станат простор во кој детето зборува, допира, споредува, трча, замислува, греши и повторно се обидува. Токму во таквото непосредно искуство се среќаваат играта и развојот.
И тоа е важната разлика. Целта не е детството да се претвори во уште една програма за „напредување“, туку да му се врати она што природно му припаѓа – движење, љубопитност, разговор и слободна игра.
Не го заменувајте екранот со задача – понудете му нешто што буди љубопитност
Една од наједноставните активности почнува со допир. На хартија може да се нацртаат букви, броеви или едноставни облици, а детето потоа да ги пополнува со памук, тестенини, парчиња хартија или друг безбеден материјал со различна текстура. Додека прстите работат, може да се именуваат формите, боите и гласовите. Така една мала рачна активност истовремено отвора простор за говор, препознавање и фина моторика.
И домот е полн со „наставни средства“ за кои никогаш не сме размислувале така. Колку коцки е долга масата? Која перница е поголема? Колку книги се потребни за да се достигне висината на столчето? Детето не мора веднаш да знае што е сантиметар за да ја разбере идејата дека предметите можат да се споредуваат, бројат и мерат.
Слично може да се направи и со секојдневното средување. Играчките треба да се вратат на своето место, чорапите да се спарат, а предметите да се распределат според боја, големина или намена. Наместо наредба, родителот може да постави прашање: „Каде мислиш дека припаѓа ова?“ Тогаш домашната обврска станува мала задача за размислување, а детето добива и чувство дека навистина учествува во животот на домот.
Прошетката може да стане експедиција
Паркот е поинтересен кога не е само место низ кое се минува. Побарајте три различни листови. Најдете нешто мазно и нешто рапаво. Пребројте колку птици ќе забележите. Побарајте кругови, квадрати или црвени предмети во околината.
Уште поважно е детето да прашува. Не мора родителот да го знае одговорот на секое „зошто“. Понекогаш токму реченицата „не знам, ајде да откриеме“ е повредна од готовото објаснување, бидејќи покажува дека незнаењето не е неуспех, туку почеток на истражувањето.
Во продавница може да се бара овошје со одредена боја, на улица да се препознаваат знаци и возила, а при одење до аптеката, пожарната или поштата да се разговара за луѓето што работат таму. По враќањето дома, детето може да раскаже што видело. Со едно обично излегување така се поврзуваат набљудувањето, меморијата, говорот и разбирањето на светот околу него.
Мала лабораторија во кујната
Не е потребен микроскоп за детето да почувствува што значи експеримент. Во сад со вода може да се проверува кои предмети тонат, а кои остануваат на површината. Од хартија можат да се направат различни авиончиња и да се испроба кое ќе летне подалеку. Со мешање бои се открива како од две познати настанува трета. Најинтересниот дел доаѓа пред резултатот: „Што мислиш дека ќе се случи?“ Детето претпоставува, потоа гледа што навистина се случува и ја споредува својата идеја со исходот. Тоа е едноставна игра, а во неа веќе постои основната логика на истражувањето.
Песната го носи зборот полесно од лекцијата
Бројалки, рими и песнички за делови од телото, животни, бои или броеви можат природно да станат дел од денот. Кога зборот е поврзан со ритам, движење и повторување, детето не го доживува како нешто што мора да го научи.
Пеењето може да се придружува со покажување, плескање, скокање или едноставни движења. Родителот може намерно да запре пред познат збор и да му остави простор на детето да го доврши стихот. Во ваквата размена има нешто што ниту една апликација не може целосно да го замени – поглед, очекување, реакција и жив разговор меѓу двајца луѓе.
Американската академија за педијатрија токму непосредната комуникација, заедничката игра и разговорот ги посочува како важни за раниот развој на комуникациските вештини.
Претворете го станот во потрага по богатство
Неколку ливчиња се доволни за дневната соба, ходникот и кујната да станат карта на скриено богатство. За помало дете трагите може да бидат цртежи или бои, а за поголемо – кратки загатки, ребуси или насоки.
„Богатството“ не мора да биде подарок. Може да биде овошје што ќе го изедете заедно, избор на приказната што ќе се чита вечерта или едноставно порака дека потрагата е успешно завршена. Возбудата е во патот до целта.
Сличен ефект има и домашниот квиз. Наместо родителот постојано да го проверува детето што знае, нека има право и тоа да поставува прашања – особено за тема во која може да ги победи возрасните. Диносауруси, фудбал, животни, планети или омилен цртан лик лесно ја претвораат проверката на знаење во вистинска игра.
Играта со улоги е проба за вистинскиот свет
Една стара кошула може да стане лекарски мантил, картонска кутија – продавница, а неколку садови – ресторан. Во детската игра предметите никогаш не мора да останат само она што се.
Кога детето е лекар, продавач, готвач, наставник или пожарникар, тоа не создава само приказна. Треба да зборува, да измислува ситуации, да реагира на друг лик и да гледа на светот од друга позиција. Затоа играта со улоги има посебно место во развојот на фантазијата, говорот и социјалната интеракција.
За значењето на таквата слободна и поттикнувачка игра пишувавме и во текстот „Играта и детето“, каде што токму едноставните предмети и имитирањето на реалниот свет се појавуваат како простор за детската фантазија.
Не мора секоја минута да биде организирана
Тука се крие и една родителска замка. Откако ќе слушнеме колку играта е значајна, лесно можеме да направиме распоред во кој секој час има „развојна активност“. Детето, сепак, не е проект што треба постојано да се оптимизира. Потребно му е и време во кое никој нема да му каже што да направи. Да земе коцки без задача. Да почне цртеж што нема да биде оценет. Да измисли игра чијашто смисла ја разбира само тоа. Да му биде и малку здодевно додека не смисли што понатаму.
Таквата неструктурирана игра е важна токму затоа што иницијативата преминува кај детето. Американската академија за педијатрија во своите препораки за семејна употреба на медиуми советува да остане простор за читање, игра на отворено, семејни игри и хобија, наместо екраните постепено да ги истиснат другите искуства. Во семејниот план за користење медиуми се препорачуваат и периоди и места без екрани.
Кај најмалите деца ова прашање има и јасна здравствена димензија. Светската здравствена организација препорачува повеќе физичка активност и активна игра, доволно сон и ограничување на седечкото време пред екран кај децата под пет години.
Телефонот не е единствениот проблем
Нема многу смисла од детето да бараме да го остави телефонот ако во истиот момент возрасните околу него постојано гледаат во сопствените екрани. Навиките не се создаваат само со правила – децата ги читаат и нашите постапки. Затоа во Panoptikum веќе го поставивме прашањето поинаку: детството не се губи само поради телефонот, туку кога животот постепено се преселува во екранот. Одговорот, според тоа, не е во војна со технологијата. Потребно е офлајн светот повторно да има што да понуди.
Кога има човек што ќе слуша, парк што може да се истражува, кутија што може да стане вселенски брод, песна што може да се испее погрешно и потоа повторно, прашање на кое никој дома не го знае одговорот и време во кое ништо не мора да се постигне – телефонот повеќе не е единственото интересно место во собата.
А можеби тоа е и најкорисната родителска стратегија: не постојано да му го одземаме екранот на детето, туку да му помогнеме да открие дека надвор од него постои многу поголем свет.
