Граѓанинот во Македонија одамна не е само избирач. Тој е често сведок, трпител, посреден плаќач и тивок заложник на политички договори во кои не учествувал, на партиски калкулации што му го одземаат времето, достоинството и правото државата да му служи нему. Кога теснопартискиот интерес ќе стане повисок од јавниот, државата не исчезнува одеднаш. Таа се претвора во апарат што работи, но не за сите; носи одлуки, но не секогаш во име на општото добро; произведува процедури, но сè поретко правда.

Партијата како замена за државата

Проблемот не е во постоењето на партиите. Без партии нема претставничка демократија, нема натпревар на идеи, нема организирана политичка волја. Проблемот почнува кога партијата престанува да биде инструмент на демократијата и станува нејзин сопственик. Тогаш институциите добиваат партиска сенка, јавните функции се читаат како плен, а граѓанинот се вреднува според тоа дали е „наш“, „нивни“ или ничиј.

Во таков систем државата не им се обраќа на луѓето како на граѓани, туку како на потенцијални гласачи, должници, клиенти, симпатизери или непријатели. Администрацијата не е само сервис, туку и терен за влијание. Јавното претпријатие не е само економска структура, туку и изборна логистика. Институцијата не е само законска надлежност, туку и партиска адреса.

Токму тука започнува партократијата: не како голема идеолошка битка, туку како секојдневно понижување. Кога човек мора да бара врска за нешто што му следува. Кога стручноста губи од лојалноста. Кога јавниот конкурс личи на веќе одиграна претстава. Кога граѓанинот разбира дека системот постои, но дека пристапот до него е селективен.

За ова Паноптикум веќе ја отвори суштинската линија во текстот „Како против партократијата? Прво партиите да станат демократски“: партиската држава не се разбива со гнев, туку со промена на правилата што ѝ дозволуваат да се обновува.

Заложништвото не е метафора, туку начин на живот

Кога граѓаните се заложници на теснопартиски интереси, тоа не значи дека некој формално им ја одзел слободата. Напротив, тие може да гласаат, да зборуваат, да протестираат, да пишуваат, да се жалат. Но нивната слобода е постојано стеснувана со невидливи услови: дали ќе ти завршат работа, дали ќе ти го примат предметот, дали ќе ти го признаат трудот, дали ќе те вработат, дали ќе те остават на мир.

Заложник е човекот што не верува дека правдата може да стигне без посредник. Заложник е младиот што не ја мери иднината според своето знаење, туку според тоа дали има „некој“. Заложник е претприемачот што не знае дали правилата важат подеднакво за сите. Заложник е професионалецот што молчи за да не биде избришан од списокот на можности. Заложник е и партискиот член кој одамна не верува во идеја, но верува дека без партиска припадност ќе остане надвор од системот.

Теснопартискиот интерес ја претвора државата во психологија на страв. Не мора секогаш да има отворена закана. Доволно е да постои навика дека моќта памети, наградува и казнува.

Кога јавниот интерес станува изборна монета

Најопасниот миг во една демократија не е кога партиите се расправаат. Расправијата е нормална. Опасниот миг е кога сите важни прашања се сведуваат на изборна математика: образованието како број на вработувања, здравството како терен за клиентелизам, судството како инструмент на притисок или заштита, медиумите како простор за влијание, јавните набавки како канал за лојалност.

Тогаш јавниот интерес повеќе не е принцип, туку монета. Се употребува кога носи поени, се заборава кога бара храброст, се жртвува кога пречи на партиската тактика.

Не е случајно што Европската комисија во пакетот за проширување од 2025. година посочува дека Македонија треба да ги засили напорите за владеење на правото, заштита на судската независност и борба против корупцијата. Тоа не се технички забелешки од бриселски речник. Тоа е дијагноза на држава во која институционалната доверба се троши побрзо отколку што се обновува.

Слична слика дава и Freedom House, според кој Македонија во извештајот „Freedom in the World 2026“ е оценета како „делумно слободна“, со резултат 67 од 100. Бројката сама по себе не ја објаснува целата стварност, но доволно јасно покажува дека демократијата не се мери само со изборен ден, туку со тоа како државата функционира меѓу два изборни циклуса.

Институции што се плашат од сопствената независност

Партиската држава не мора секогаш грубо да ја укине независноста на институциите. Понекогаш е доволно да ги научи да бидат внимателни. Судот да знае кога е „чувствителен момент“. Комисијата да знае кога е „политички незгодно“. Инспекцијата да знае каде треба да гледа, а каде да намигне. Директорот да знае кому му должи функција. Новинарот да знае кој буџет може да пресуши.

Така институциите ја задржуваат формата, но го губат `рбетот. На хартија има процедури, закони, надлежности, рокови и одговорности. Во практика граѓанинот често чувствува дека постои уште еден, невидлив правилник: правилникот на партиската моќ.

Во текстот „Кога Врховниот суд станува мера за демократијата“, Паноптикум потсетува дека довербата во судството не е украс на системот, туку негова носечка конструкција. Ако граѓанинот не верува дека правдата може да биде посилна од партијата, тогаш демократијата станува сцена на која сите зборуваат за народот, а малкумина навистина му одговараат.

Граѓанинот меѓу апатија и уцена

Најголемата победа на теснопартискиот интерес не е кога ќе освои избори. Најголемата победа е кога ќе го убеди граѓанинот дека ништо не може да се промени. Апатичниот човек е идеален поданик на партократијата: не прашува премногу, не очекува многу, се снаоѓа сам, гласа од страв или од навика, а јавниот простор им го остава на најгласните.

Но апатијата не е природна состојба. Таа е произведена. Се создава со години разочарувања, со неказнивост, со лажни реформи, со повторени ветувања, со институционална ароганција. Граѓанинот не се повлекува од политиката затоа што не го интересира државата. Често се повлекува затоа што државата премногу пати му покажала дека неговиот глас вреди само на денот на избори.

Тука е вистинската опасност: кога човекот престанува да се чувствува како носител на суверенитет и почнува да се чувствува како гостин во сопствената држава.

Партиите без внатрешна демократија не можат да создадат јавна демократија

Не може државата да биде демократска ако партиите што ја водат не се демократски. Партија во која лидерот е неприкосновен, критиката е предавство, кадровската политика е награда за послушност, а членството е декор – таква партија не може да произведе слободни институции. Таа може само да ја пренесе сопствената хиерархија врз државата.

Затоа прашањето не е само кој ќе победи на следните избори. Прашањето е дали победникот ќе ја разбере власта како ограничена должност или како право на располагање со системот. Паноптикум во „Можна ли е во Македонија власт која не живее само за власт?“ точно ја поставува дилемата: проблемот не е само кој владее, туку дали власта конечно ќе научи да се ограничи самата себе.

Демократијата не е само смена на власт. Демократијата е способност власта да биде сменлива, контролирана, проверлива и ограничена. Сè друго е изборен ритуал со демократска фасада.

Како се ослободува заложникот?

Граѓаните не се ослободуваат од теснопартиските интереси со една голема реченица, ниту со уште една кампања против „сите политичари“. Таквата фраза често служи како удобна магла: сите се виновни, значи никој не е одговорен. Ослободувањето почнува со конкретни линии на отпор.

Прво, со институции што не прашуваат кому му одговара законот, туку што налага законот. Второ, со јавна администрација во која работното место не е партиска благодарница. Трето, со судство што не ја чека политичката клима за да постапува. Четврто, со медиуми што не ја менуваат уредувачката совест според огласниот буџет. Петто, со граѓани што не ја продаваат својата тишина за ситна услуга.

Но најтешкиот чекор е културен. Македонија мора да ја прекине навиката дека политиката е приватна сопственост на партиските врвови. Политиката е јавна работа. Партиите се само привремени носители на доверба, не сопственици на државата. Функцијата е заем од граѓаните, не личен имот. Буџетот е јавен труд претворен во пари, не каса на победникот.

Држава што ќе им припаѓа на граѓаните

Да се биде граѓанин значи повеќе од тоа да се има лична карта, адреса и право на глас. Значи да се има чувство дека државата не е туѓа машина, дека институцијата не е партиски шалтер, дека јавниот интерес не е реторика за говорница, туку мерка за секоја одлука.

Теснопартиските интереси ќе постојат секогаш. Политиката е борба за моќ, влијание и програма. Но цивилизирана демократија е онаа што не дозволува партискиот интерес да ја проголта државата. Македонија нема проблем со тоа што има партии. Македонија има проблем кога партиите се однесуваат како граѓаните да се нивна придружна маса.

Граѓанинот не смее да биде заложник на туѓа кариера, туѓа коалициска пресметка, туѓ тендер, туѓа кадровска листа, туѓа политичка суета. Тој е причината поради која државата постои. Ако тоа се заборави, тогаш сите институции, сите избори, сите реформи и сите европски извештаи стануваат само декор околу едно старо прашање: кој ја држи државата – граѓаните или партиите?

Одговорот не се пишува во партиско соопштение. Се пишува секој ден, во секоја институција, во секоја јавна одлука, во секој граѓанин што одбива да биде нечие заложно средство.