Добра работа, пристоен дом, автомобил, летување, уреден профил, план за викендот, уште една цел што треба да се постигне. На хартија, животот изгледа успешно. А потоа доаѓа она непријатно прашање што не се вклопува во фотографијата: зошто, ако сè е „како што треба“, толку луѓе сепак чувствуваат дека нешто суштинско им недостига?
Станува збор за потценетите мали задоволства, за луѓето што ги постигнале очекуваните животни цели, а сепак чувствуваат празнина, за велнесот ослободен од притисокот на совршенството, за споредувањето и потребата сè да се држи под контрола. Зад сите нив стои поголемо прашање: кога добриот живот стана проект што треба постојано да се докажува?
Кога успехот станува туѓа мерка
Амбицијата сама по себе не е проблем. Нема ништо погрешно во желбата за подобра работа, сигурен дом, повеќе пари, патување или професионален успех. Проблемот почнува кога тие нешта престануваат да бидат средства за подобар живот и стануваат доказ дека животот воопшто вреди.
Тогаш човекот не прашува дали работата му носи смисла, туку дали изгледа доволно успешен. Не прашува дали домот му е мирен, туку дали е доволно впечатлив. Не прашува дали одморот навистина го одморил, туку дали бил на место што вреди да се покаже. Наместо да го живее сопствениот живот, почнува да ја исполнува неговата јавна спецификација.
Психологијата одамна прави важна разлика меѓу целите што произлегуваат од внатрешни вредности и оние што главно зависат од надворешна потврда. Во рамките на теоријата на самоопределување, Ричард Рајан и Едвард Деси ги издвојуваат автономијата, чувството на компетентност и блискоста со другите како основни психолошки потреби. Истата истражувачка традиција покажува дека целите врзани претежно за финансиски успех, изглед и популарност не функционираат исто како целите поврзани со личен раст, односи и заедница.
Тоа не значи дека парите се безначајни или дека човек треба да се откаже од успехот. Значи нешто потешко: постигнувањето не може само по себе да одговори на прашањето зошто стануваме наутро. Може да добиеме повисока плата и пак да немаме со кого искрено да разговараме. Може да стигнеме до позицијата што сме ја посакувале и дури тогаш да откриеме дека целта била туѓа – семејна, општествена, генерациска или алгоритамски нахранета.
Токму затоа на Panoptikum веќе го отворивме прашањето за тоа што во различни периоди од животот го нарекуваме среќа. Среќата не е еднаква на еуфорија, ниту исполнетоста е непрекинато добро расположение. Човек може да има тежок ден и сепак да живее живот што го чувствува како свој.
Социјалните мрежи не ја измислија споредбата – ѝ дадоа бескраен екран
Луѓето отсекогаш се споредувале. Разликата е што некогаш кругот бил ограничен: семејството, соседството, колегите, неколку пријатели. Денес во 15 минути можеме да се споредиме со стотици туѓи тела, домови, бракови, кариери, автомобили, вечери, одмори и „утрински рутини“. И речиси никогаш не се споредуваме со целиот туѓ живот, туку со неговата најдобро монтирана верзија.
Истражувањето објавено во Communications Psychology покажува колку е важен токму механизмот на нагорно споредување – впечатокот дека другите се поубави, поуспешни, посреќни или дека едноставно живеат „подобро“. Кај испитуваните деца и млади адолесценти, поголемата употреба на социјални мрежи била поврзана со поизразено нагорно споредување, а тоа со намалена субјективна благосостојба. Авторите истовремено предупредуваат дека ефектите на социјалните мрежи не се исти кај сите луѓе – важна нијанса што лесно исчезнува во сензационалните совети за „дигитален детокс“.
Значи, проблемот не е телефонот како предмет. Проблемот е моментот кога туѓата видливост станува наша мерна единица. Тогаш и мирното попладне изгледа како пропуштена можност. Кафето дома изгледа помалку вредно од кафето на туѓа тераса во странство. Викенд без план почнува да наликува на неуспех.
Во текстот „Социјалната мрежа како огледало: поврзани сме, но…“ веќе пишувавме дека платформите не ја измислија зависта, осаменоста или потребата за одобрување – им дадоа сцена, брзина и алгоритамска дисциплина. Кога секојдневно гледаме што би можеле да бидеме, многу лесно престануваме да забележуваме што веќе сме.
И грижата за себе може да стане уште една обврска
Тука се појавува еден парадокс на современиот велнес. Треба да одмориме, но правилно. Да медитираме, но редовно. Да пешачиме, да јадеме здраво, да водиме дневник, да стануваме рано, да спиеме осум часа, да ја уредиме кујната, да го оптимизираме утрото и – се разбира – некако да најдеме време сето тоа да изгледа убаво.
Одмор што мора да се изведе совршено веќе не е одмор. Тој е уште една задача.
Грижата за себе има смисла кога го намалува товарот, не кога создава ново чувство на вина. Ако човек по напорен ден има сила само да прошета дваесет минути, да седне во тишина или да испие кафе со некого кому му верува, тоа не е „лоша рутина“. Тоа е живот во реални размери.
Ниедна апликација не може да ја автоматизира блискоста. Ниеден скап ритуал не може да гарантира внатрешен мир. Ароматична свеќа може да биде пријатна, но не е решение за работа што те исцрпува, однос што те понижува или осаменост што трае со години. Во културата на самооптимизацијата често се прави токму оваа замена: структурниот или човечкиот проблем се претвора во индивидуална задача за подобро „менаџирање со себе“.
Во Македонија среќата има и економска страна
Тука мора да се направи разлика што лесно се губи во романтичните приказни за малите радости. Парче лубеница, кафе во двор и мирно попладне навистина можат да бидат вредни. Но едноставниот живот не треба да се претвора во утешна идеологија за луѓето што не можат да ги платат сметките.
Финансиската сигурност е реална човечка потреба. Нема ништо возвишено во стравот од кирија, кредит, лекување или губење работа. Затоа критиката на потрошувачката култура не смее да звучи како порака дека сиромаштијата е духовно прочистување. Не е.
Во Македонија ова има дополнителна тежина. Во релативно мали општествени кругови статусот често е многу видлив: кој каде работи, кој купил стан, кој заминал во странство, кој се вратил со подобар автомобил, каде летувал, каква свадба направил, дали децата му „успеале“. Јавната слика лесно станува семејна и општествена пресуда.
Во анализата за средната класа и социјалниот статус го допревме токму тој притисок: кога вредноста почнува да се докажува преку видливи симболи, човек може да троши повеќе за впечаток отколку за слобода. Проблемот не е желбата за пристоен живот. Проблемот е кога пристојноста мора постојано да се демонстрира.
Што останува вредно кога никој не гледа?
Можеби тоа е покорисно прашање од „како да бидам посреќен?“ Што би правеле и кога никој не би го видел? Со кого би седеле ако од средбата нема фотографија? Каде би патувале ако не можете да објавите ништо? Каков дом би сакале ако никој не дојде да го процени? Каква работа би ја сметале за достоинствена ако титулата не стои под вашето име?
Одговорите не мора да бидат скромни. Некој навистина сака голем бизнис, далечни патувања, убав автомобил или амбициозна кариера. Тоа може да биде сосема автентичен живот. Поентата не е да се слави малото само затоа што е мало, туку да се разликува желбата од доказот. Едно е да сакаш нешто. Друго е да ти треба за да се увериш дека вредиш.
Исто важи и за контролата. Зрелоста не е пасивно препуштање на околностите. Планираме, работиме, штедиме, учиме, се грижиме за здравјето и носиме одлуки токму затоа што имаме одговорност. Но меѓу одговорноста и илузијата дека можеме да го обезбедиме секој исход има голема разлика. Животот секогаш задржува дел што не може да се организира во календар.
Токму таму се допира и пошироката линија на Panoptikum за човекот во современиот свет – меѓу смисла, страв и систем. Современиот притисок ретко доаѓа како директна наредба. Почесто доаѓа како чувство дека сами сме избрале да бидеме постојано продуктивни, подобрени, видливи и споредливи.
Затоа не ни треба уште една формула за среќа. Формулите се дел од проблемот. Потребна ни е способност повторно да разликуваме што навистина сакаме од она што сме научиле да го сакаме.
А понекогаш одговорот навистина е неочекувано обичен: човек со кого не мораш да глумиш, работа по која сè уште имаш сила за себе, ручек што не треба да се фотографира, неколку мирни часа, чувство дека не доцниш никаде. Не затоа што малите нешта магично ја решаваат секоја мака, туку затоа што добриот живот, на крајот, мора да биде добар и кога нема публика.
