Претседателката на Европската комисија, Урсула фон дер Лајен, од 30. септември до 2. октомври годинава ќе престојува на нова турнеја низ Западен Балкан, во рамките на која ќе ги посети Албанија, Косово, Црна Гора и Северна Македонија. Србија и Босна и Херцеговина овојпат нема да бидат дел од маршрутата, а Европската комисија соопшти дека посетите на Белград и Сараево се планирани за подоцна поради претстојните избори во двете земји.
Турнејата не доаѓа во политички вакуум. Таа се одвива во период кога Европската Унија сè поотворено го третира проширувањето како прашање не само на институционално приближување, туку и на европска безбедност, економска интеграција и геополитичка стабилност. На самитот ЕУ–Западен Балкан во Тиват во јуни годинава Фон дер Лајен нагласи дека Унијата нема да биде целосна без Западен Балкан и го поврза проширувањето со економската интеграција, безбедноста и Планот за раст.
Скопје повторно на агендата на Брисел
За Македонија посетата има дополнителна тежина бидејќи доаѓа во период кога европската интеграција останува отворено политичко и институционално прашање.
Европската комисија во официјалната најава за турнејата наведува дека разговорите ќе бидат насочени кон следните чекори на партнерите на патот кон ЕУ и кон напредокот во постепената интеграција, особено преку Планот за раст за Западен Балкан. Фон дер Лајен треба да посети и проекти финансирани од Европската Унија. Тоа значи дека посетата на Скопје може да има најмалку две паралелни димензии: политичка, поврзана со пристапниот процес, и економско-реформска, поврзана со конкретните средства и обврски од Планот за раст.
Македонија веќе има добиено вкупно 142,1 милион евра во рамките на Инструментот за реформи и раст, според податоците на Европската комисија. Само со одлуката од мај 2026 година беа одобрени дополнителни 65,7 милиони евра по позитивна оценка на реформски чекори, меѓу другото во образованието и дигитализацијата.
Индикативната вкупна распределба за Македонија во рамките на механизмот изнесува околу 750 милиони евра, но исплатите се условени со исполнување конкретни реформски обврски.
Оттука, европската интеграција повеќе не се сведува само на прашањето кога ќе се отвори или затвори некое поглавје. Таа сè повеќе се претвора во систем на постепено економско приближување во кој реформите носат пристап до финансии, пазари и европски програми, додека застојот може да го забави и финансискиот дел од процесот.
Уставните измени остануваат дел од пристапната равенка
Истовремено, во политичкиот дел од процесот останува нерешено прашањето за уставните измени.
Во последниот редовен Извештај за Македонија Европската комисија наведе дека земјата треба да ги спроведе уставните измени предвидени во заклучоците на Советот на ЕУ од јули 2022 година, со кои во Уставот треба да бидат вклучени и граѓани што се дел од други народи, меѓу кои и Бугарите. Комисијата тоа го поврзува со понатамошното движење во пристапниот процес. Од македонска страна прашањето продолжува да биде предмет на политички несогласувања и на разговори со Софија и европските институции. Затоа не треба однапред да се претпоставува дека самото доаѓање на Фон дер Лајен во Скопје ќе произведе непосреден пробив. Пристапниот процес зависи од исполнување на договорените критериуми и од одлуки во рамките на институциите и земјите членки на ЕУ.
Сепак, посетата создава можност директно да се утврди колку се приближени позициите на македонската влада и Европската комисија околу следните чекори.
Зошто Србија и БиХ не се на оваа маршрута?
Отсуството на Белград и Сараево веднаш привлече внимание, особено затоа што во претходните годишни турнеи Фон дер Лајен вообичаено ги посетуваше сите шест партнери од Западен Балкан. Официјалното објаснување на Комисијата е изборниот календар. Србија и Босна и Херцеговина треба да бидат посетени подоцна, по изборните процеси. Во Србија се закажани предвремени парламентарни избори за 25. октомври, а во Босна и Херцеговина општи избори за 4. октомври.
Во јавноста се појавија и други толкувања за причините за изоставувањето на Србија, поврзани со политичките случувања во земјата. Сепак, тоа не е објаснувањето што Европската комисија го наведе во официјалната агенда. Затоа разликата меѓу официјално образложение и политички интерпретации е важна.
Четири земји, различни фази на европскиот пат
Иако Брисел често зборува за Западен Балкан како еден регион, шесте партнери не се движат со иста динамика.
Албанија и Црна Гора во 2026. година се меѓу државите со највидлива динамика во преговорите. Европската комисија во септември наведе дека Албанија веќе затворила свои први три преговарачки поглавја во јули 2026 година, додека Унијата продолжува да работи со Македонија, Србија, Косово и БиХ на нивниот европски пат. Таквата разлика во темпото е важна и за Скопје. Проширувањето сè повеќе се заснова врз принципот дека секоја земја напредува согласно сопственото исполнување на критериумите, наместо целиот регион да се движи со една брзина.
Тоа создава нова регионална реалност: соседни земји кои некогаш се наоѓаа во приближно иста фаза може за неколку години да се најдат во значително различни позиции во пристапниот процес.
Планот за раст како нов инструмент на европската политика
Посебно место во разговорите се очекува да има Планот за раст за Западен Балкан. Неговиот концепт е постепено да им се овозможуваат на економиите од регионот дел од придобивките од европскиот единствен пазар уште пред членството, но паралелно со спроведување договорени реформи. Финансиската компонента не е безусловна. Европската комисија може да ги намали или пренасочи средствата доколку корисникот не ги исполни условите за конкретна исплата.
За граѓаните тоа ја прави европската интеграција многу поконкретна од класичната дипломатска реторика. Реформите можат да се одразат врз инфраструктурата, дигитализацијата, образованието, инвестициите, конкурентноста, пазарот на труд и постепеното вклучување во европските економски механизми. Истовремено, системот создава и појасна мерливост: Европската комисија оценува дали договорените чекори се исполнети пред да одобри нови исплати.
Посета меѓу симболиката и конкретните услови
Балканската турнеја на Урсула фон дер Лајен затоа треба да се чита на две нивоа. Првото е политичко. Европската комисија сака да покаже дека проширувањето останува на агендата во период на силни геополитички предизвици. Во 2026 година Брисел повеќепати го опиша проширувањето како стратешка инвестиција во мирот, стабилноста и безбедноста на Европа. Второто ниво е многу попрактично: реформски резултати, владеење на правото, економско приближување и исполнување на конкретните услови од пристапниот процес.
За Македонија токму тука ќе биде суштината на посетата. Скопје ќе добие уште една можност директно да разговара со претседателката на Европската комисија за европската перспектива, но европската методологија останува заснована врз исполнување услови и реформи. Посетата сама по себе не го менува тој механизам.
Затоа најзначајните информации можеби нема да бидат само во протоколарните средби и политичките пораки, туку во одговорите на неколку практични прашања: кои чекори Брисел ги очекува следни од Скопје, каков напредок е постигнат во реформската агенда, какви можности за постепена интеграција се отвораат и каде остануваат политичките разлики.
Токму тие одговори ќе покажат каква конкретна содржина ќе добие европската перспектива на Македонија по посетата од 30 септември до 2 октомври.
