Празник на основна храна, во сенка на една непријатна проверка

На 1 јуни светот го одбележува Светскиот ден на млекото – ден воспоставен од Организацијата за храна и земјоделство на Обединетите нации во 2001 година, за да се потсети дека млекото не е само пијалак во чаша, туку дел од исхраната, земјоделството, економијата и секојдневната култура на милиони семејства. Но во Македонија годинава овој ден не доаѓа како мирна календарска белешка. Доаѓа веднаш по вонредните контроли што отворија многу понепријатно прашање: што навистина купуваме кога мислиме дека купуваме млеко, сирење или друг млечен производ?

Од ден на млекото до ден на декларациите

Според Агенцијата за храна и ветеринарство, официјалните ветеринари земале 91 мостра од млеко, млечни производи и сувомесни производи, од домашно производство и од увоз, за да проверат дали реалниот квалитет одговара на она што е напишано на декларациите. Засега се комплетирани резултатите за 45 мостри млеко и млечни производи, а кај 10 оператори биле утврдени неправилности во квалитетот и означувањето.

Најгласно одекнува случајот со ситно сирење декларирано со 20% млечна маст, а лабораториски утврдено со само 1%. Тоа не е „мала разлика“ за ситни букви на етикета. Тоа е разлика меѓу производ што купувачот мисли дека го плаќа и производ што навистина го добива. АХВ соопшти и дека кај друг оператор бил утврден производ со растителни, односно палмини масти, означен како млечен производ; 500 килограми од спорниот производ се повлечени од промет и уништени.

Токму затоа вчерашната тема за контролите, веќе отворена и на Panoptikum преку текстот „Кога сирењето станува тест за доверба“, денес добива поширока смисла. Светскиот ден на млекото не треба да биде само пригодна честитка за една важна храна, туку и потсетник дека храната е јавна доверба. Таа доверба се губи токму во моментот кога декларацијата почнува да личи на маркетинг, а не на обврска.

Млечната криза не е само празна полица

Кога ќе се каже „млечна криза“, најчесто се мисли на недостиг, поскапување, намалено производство или притисок врз фармерите. Но ова што сега го гледаме е друг, можеби потивок, но подлабок вид криза: криза на вистинитоста. Ако производот не го содржи она што го пишува на пакувањето, проблемот не е само во грамови, проценти и казни. Проблемот е во распадот на едноставниот договор меѓу купувачот, производителот, трговецот и државата.

Млекото е една од оние намирници на кои луѓето им веруваат речиси инстинктивно. Го даваме на деца, го ставаме во кафе, го користиме во појадок, во јогурт, во сирење, во домашна кујна. Затоа манипулацијата со млечната маст не е техничка финта, туку удар врз секојдневната сигурност. Потрошувачот не е лабораторија. Тој не може дома да провери дали сирењето има 20% или 1% млечна маст. Тој мора да верува дека институциите и пазарот ја завршиле својата работа пред производот да стигне на рафт.

Кои млекари и производи се најдоа во неофицијално објавената листа

Иако АХВ во официјалното соопштение зборува за „оператори“ без да ги именува, медиумите објавија неофицијална листа со млекари, производи и лабораториски отстапувања. Според тие објави, кај „Милком“ било наведено отстапување кај мешан кашкавал – 34,5% млечни масти на декларација, а 30% по анализа; кај „Маврово“ кај мешано сирење – 24,5% декларирани, 17,5% утврдени; кај „Сентис АГ“ од Тетово кај УХТ млеко и кисела павлака биле утврдени пониски вредности од декларираните; кај „Ѓорѓиеви“ кај козјо сирење – 23% декларирани, 16,3% утврдени млечни масти, со отстапување и кај протеините. Во листата се наведуваат и увозни или поврзани производи: „ПК Златибор“ од Србија со златиборско ситно сирење, кај кое наместо декларирани 14,3% млечна маст била утврдена 1,19%; „Бела фарм“ со урда од Србија, Хомоље – 25% декларирани, 5,54% утврдени; „Продукт бренд“ со кравјо сирење – 15% декларирани, 11,4% утврдени млечни масти; „Тетовска млекара“ со мешано сирење – 23% декларирани, 19,8% утврдени; и „Норд милк“, кај кој млечна павлака со пиперка била позитивна на растителни масти. Бидејќи оваа листа е објавена како неофицијална медиумска информација, уреднички најпрецизно е да се наведе така – како дополнителна јавна трага што бара институционална транспарентност и официјално потврдување, а не како конечна судска пресуда.

Чесните производители ја плаќаат цената на туѓата измама

Во оваа приказна има уште една неправда: секој манипулативен производ го валка и трудот на чесните производители. Фармерите, млекарниците и малите производители што работат исправно стануваат заложници на неколкумина што ја намалуваат вредноста, ја замаглуваат декларацијата или ја заменуваат млечната маст со поевтина состојка. Тоа не е само прекршок; тоа е нелојална конкуренција.

Македонија одамна има ранлив млечен сектор. Производството зависи од сточниот фонд, цената на добиточната храна, откупните услови, увозот, контролата и куповната моќ. Но кога на сето тоа ќе се додаде и сомнежот дека дел од производите не се тоа што тврдат дека се, кризата станува културна. Луѓето не се прашуваат само „колку чини“, туку „дали е вистина“.

Што треба да значи 1 јуни по ова?

Светскиот ден на млекото, според Меѓународната млечна федерација, ја истакнува улогата на млекото во глобалните прехранбени системи, исхраната, економијата и општествениот живот. Но токму затоа овој ден не смее да остане на ниво на симболика. Во Македонија, 1 јуни годинава треба да се чита како потсетник дека добрата храна почнува од јасна декларација, редовна контрола и казна што навистина боли кога некој свесно ја изигрува довербата.

Потребни се почести и појасни јавни контроли, разбирливи информации за граѓаните, силна проверка на увозот и домашното производство, но и поголема култура на читање декларации. Не секој производ со бела боја и млечно име е исто што и вистински млечен производ. Ова е тема што природно се врзува и со пошироката дилема за тоа што навистина значи безбедна, проверена и чесно означена храна.

Ако нешто треба да остане од овој Светски ден на млекото, тоа не е пригодна слика со полна чаша. Тоа е јасна порака: млекото, сирењето и млечните производи не се само стока. Тие се дел од довербата во системот. А системот се мери токму таму каде што граѓанинот е најранлив – пред рафтот, со производ во рака, верувајќи дека зборовите на декларацијата значат нешто.