Има моменти кога човек одеднаш застанува и прашува: „Мириса ли на чад?“ Го проверува шпоретот, штекерите, балконот, соседната соба, улицата. Ништо не гори. Нема чад, нема извор, нема причина. А мирисот сепак е таму. Понекогаш е како изгорен леб, понекогаш како цигари, мувла, хемикалија, метал, расипано или нешто тешко што не може точно да се опише.
Оваа појава има медицинско име: фантосмија. Во едноставен превод, тоа е фантомски мирис – чувство дека нешто мириса, иако во просторот нема таков мирисен извор. Звучи необично, речиси како трик на мозокот, но е реален симптом што може да биде краткотраен, минлив и безопасен, а понекогаш и знак дека треба да се провери носот, синусите, нервниот систем или лековите што човек ги зема.
NIDCD ја дефинира фантосмијата како чувство на мирис што не постои. NHS ја наведува како мирисање нешта што не се таму, на пример чад или изгорен тост. Тоа е важна разлика: човекот не измислува, не драматизира и не „си вообразува“ во обична смисла. Неговиот систем за мирис испраќа сигнал без вистински надворешен мирис.
Мирисот не е само нос, туку и мозок
Кога нешто навистина мириса, молекули од воздухот стигнуваат до рецепторите високо во носната празнина. Оттаму сигналот патува кон мозокот, каде се препознава како чад, кафе, лимон, бензин, цвеќе, мувла или нешто расипано. Мирисот изгледа едноставен затоа што го доживуваме веднаш, но зад него стои сложена врска меѓу носот, нервите и мозокот.
Кај фантосмија, некаде во тој систем се создава погрешен сигнал. Тоа може да биде последица на иритација во носот или синусите, промена по вирусна инфекција, повреда, лекови, невролошка состојба или причина што не се открива веднаш. Затоа фантосмијата не треба да се гледа како една болест, туку како симптом со повеќе можни објаснувања.
Најчесто луѓето пријавуваат непријатни мириси. Не мирис на свеж леб или јасмин, туку чад, изгорено, хемиски мирис, расипано, канализација, метал или нешто горчливо и тешко. Токму затоа симптомот може да биде вознемирувачки. Ако мозокот постојано јавува „нешто гори“, телото тешко останува мирно.
Фантосмија не е исто што и паросмија
Фантосмија значи мирис што го нема. Паросмија е нешто друго: мирис што навистина постои, но мозокот го доживува искривено. На пример, кафето мириса на изгорено, храната мириса на хемикалија, шампонот мириса на расипано, а нешто што порано било пријатно одеднаш станува одвратно.
Cleveland Clinic ја прави токму оваа разлика: кај фантосмија се чувствуваат мириси што ги нема, додека кај паросмија постоечки мирис се доживува искривено. Двете состојби припаѓаат на нарушувања на мирисот и можат да се јават по инфекции, воспаленија или други промени, но не се исто.
Ова е важно затоа што пациентот треба точно да објасни што се случува. Дали чувствува чад кога никој друг ништо не чувствува? Или кафето, храната и парфемот навистина имаат мирис, но одеднаш мирисаат погрешно? Таа разлика му помага на лекарот да ја бара причината.
Не е толку ретко колку што звучи
Фантосмијата звучи како многу редок феномен, но истражувањата покажуваат дека не е непозната. NIDCD објави анализа според која околу еден од 15 Американци постари од 40 години пријавиле дека понекогаш чувствуваат непријатен, лош или изгорен мирис кога ништо не е присутно. Тоа не значи дека секој таков човек има сериозна болест, но покажува дека фантомските мириси не се медицинска фантастика.
Проблемот е што луѓето ретко зборуваат за тоа. Некој се плаши дека ќе му речат дека претерува. Некој мисли дека сигурно има чад од соседите. Некој го проверува домот секоја вечер, но не оди на лекар затоа што не знае како да го објасни симптомот. А токму кај вакви состојби објаснувањето е првиот чекор.
Ако знаете дека постои фантосмија, прашањето веќе не е „дали полудувам“, туку „од каде доаѓа овој сигнал?“ Тоа е сосема различен почеток.
Најчесто не е причина за паника
Една од најважните работи што треба да се каже е дека фантосмијата најчесто не значи веднаш нешто опасно. Може да се јави по настинка, по вирусна инфекција, при воспалени синуси, алергии, затнат нос, проблем со заб или непца, изложеност на силни мириси, пушење, промена во лекови или по период кога сетилото за мирис било нарушено.
Може да биде повремена и да исчезне сама. Некој ја чувствува неколку секунди. Некој неколку минути. Кај некои луѓе се јавува само навечер, кај други при вдишување низ нос, кај трети кога се уморни или под стрес. Тоа што симптомот е чуден не значи дека веднаш е опасен.
Но „не е најчесто опасно“ не е исто што и „не треба никогаш да се провери“. Ако мирисот се повторува, трае со недели, се влошува или е придружен со други симптоми, најдобро е да се побара лекарска проценка.
Синусите и носот се првото место за проверка
Бидејќи мирисот почнува во носната празнина, логично е прво да се размисли за носот, синусите и горните дишни патишта. Воспалени синуси, хроничен ринитис, полипи, алергија, затнат нос, поствирусна иритација или долготрајно воспаление можат да го променат начинот на кој мирисните сигнали стигнуваат до мозокот.
NHS наведува дека промени во сетилото за мирис можат да се поврзат со настинка, грип, синусна инфекција или алергија, а плакнење на носот со солен раствор може да помогне ако нарушувањето на мирисот е поврзано со инфекција или алергија. Тоа не значи дека солениот раствор е лек за секоја фантосмија, туку дека кај дел од луѓето смирувањето на носната слузница може да биде корисно.
Ако има постојан затнат нос, болка или притисок во лице, гноен секрет, намален мирис, чести синусни инфекции или едностран симптом, ОРЛ-прегледот е логичен следен чекор.
Повреда на глава може да го смени мирисот
Сетилото за мирис е чувствително на повреди. Дури и кога ударот во глава изгледа како нешто што поминало, нервните патишта поврзани со мирисот можат да бидат засегнати. По пад, сообраќајна несреќа, спортска повреда или удар, некои луѓе забележуваат дека мирисот им е ослабен, искривен или дека се појавуваат мириси што ги нема.
Mayo Clinic наведува дека фантосмијата може да биде предизвикана од повреда на глава или инфекција на горните дишни патишта, но и од воспалени синуси, некои лекови, Паркинсонова болест, тумор на мозок или напади од темпоралниот лобус. Овој список не треба да создаде паника, туку да покаже зошто упорниот симптом заслужува проценка.
Ако фантомски мирис се јави по повреда на глава, особено со главоболка, вртоглавица, повраќање, конфузија, слабост, промени во вид или губење свест, тоа не е тема за чекање дома.
Понекогаш мирисот е дел од мигрена или невролошки симптом
Кај дел од луѓето, необични мириси можат да се јават во контекст на мигрена или како дел од невролошка активност. Некои пациенти опишуваат мирис пред главоболка, за време на напад или како кратка епизода што се повторува на сличен начин.
Особено внимание бара ситуација кога мирисот се јавува кратко, повторливо, секогаш слично, со чудно чувство во телото, празнина во свест, неволни движења, дезориентација или други невролошки знаци. Во ретки случаи, мирисот може да биде дел од напад поврзан со темпоралниот лобус.
Ова не значи дека секој мирис на чад е епилепсија или мозочен тумор. Тоа би било погрешно и непотребно страшно. Значи дека невролошките придружни симптоми ја менуваат тежината на приказната.
Лековите и хемикалиите не треба да се заборават
Некои промени во мирисот можат да се појават по нов лек, промена на доза, изложеност на хемикалии, чад, растворувачи, силни средства за чистење или работна средина со интензивни мириси. Затоа лекарот најчесто ќе праша што се зема од терапија, кои суплементи се користат, дали има нови капки, спрејови, антибиотици, лекови за притисок, психијатриска терапија, хемотерапија или изложеност на токсични материи.
Важно е лековите да не се прекинуваат на своја рака. Ако постои сомнеж дека некој лек има врска со симптомот, тоа се разговара со лекар. Самостојно прекинување терапија може да биде многу поопасно од самиот фантомски мирис.
Мирис на чад знае да го направи домот несигурен
Фантосмијата не е тешка само затоа што е медицински необична. Тешка е затоа што го нарушува чувството на сигурност. Мирисот на чад е алармантен мирис. Тој го тера човекот да проверува дали нешто гори. Ако тоа се повторува често, домот повеќе не изгледа мирен. Секој мирис станува сомнеж, секој апарат потенцијален извор, секоја ноќ причина за будност.
Кај некои луѓе фантомскиот мирис влијае на апетитот. Храната може да изгледа непријатно, кафето да се поврзе со изгорено, домот да изгледа загадено, а човекот да почне да избегнува оброци или простории. Симптомот може да биде мал по медицинска тежина, но голем по секојдневно влијание.
Затоа не треба да се омаловажува со реченица „ништо не е, не мисли на тоа“. Ако некој постојано чувствува непостоечки мирис, тој не бара внимание за ситница. Бара објаснување за сигнал што му го нарушува мирот.
Дијагнозата почнува со добро раскажување
Кај фантосмија, описот е многу важен. Кога почна? На што мириса? Дали е во едната или во двете ноздри? Дали трае секунди, минути или часови? Дали се јавува секој ден? Дали има настинка, алергија, синуси, повреда, мигрена, нов лек, промена во вкус, губење мирис, главоболка или невролошки симптоми?
NIDCD наведува дека точната проценка на нарушување на мирисот може да вклучи физички преглед на уши, нос и грло, преглед на здравствена историја, информации за изложеност на токсични хемикалии или повреда, како и тест за мирис под надзор на здравствен професионалец.
Понекогаш е доволен ОРЛ-преглед и третман на носот или синусите. Понекогаш лекарот може да побара дополнителни испитувања, како ендоскопија, CT на синуси, MRI или невролошка проценка, особено ако нема јасна причина или има симптоми што не се вклопуваат во обична поствирусна промена.
Третманот зависи од причината
Нема една таблета што ја гаси фантосмијата кај сите. Ако причината е синусна инфекција, алергија или воспаление, се третира тоа. Ако има полипи или структурен проблем во носот, пристапот е друг. Ако симптомот е поврзан со лек, терапијата се ревидира со лекар. Ако постои невролошка причина, потребен е соодветен невролошки третман.
Cleveland Clinic нагласува дека здравствениот професионалец прво треба да ја утврди причината, а потоа да препорача третман. Тоа е најточниот пристап, затоа што фантосмијата не е една состојба со една причина.
Кај дел од луѓето помага плакнење на носот со солен раствор, особено ако има воспаление, алергија или постназален секрет. Кај други помага третман на синусите, промена на лекови, контрола на мигрена или решавање на стоматолошки проблем. Кај трети симптомот се смирува со време.
Тренингот на мирис може да има место, но не е магија
Кај нарушувања на мирисот, особено по вирусни инфекции, често се спомнува тренинг на мирис. Тоа обично подразбира редовно мирисање неколку јасни мириси, како лимон, роза, еукалиптус или каранфилче, со цел системот за мирис постепено да се стимулира. Овој пристап најчесто се користи кај губење или искривување на мирисот, но може да биде дел од поширока рехабилитација кај одредени пациенти.
Сепак, не треба да се продава како чудотворно решение. Ако некој има фантомски мирис поради синуси, лекови, невролошки проблем или друга причина, тренингот сам по себе можеби нема да биде доволен. Прво треба да се знае што се лекува.
Кога треба лекар?
Лекар треба да се побара ако фантомскиот мирис трае повеќе од неколку недели, ако се повторува често, ако се влошува, ако е само од една страна, ако има губење или промена на мирис и вкус, хроничен затнат нос, болка во синуси, крвав секрет, главоболки, повреда на глава, нов лек или симптом што влијае на јадење, сон и секојдневно функционирање.
Побрза реакција е потребна ако мирисот е придружен со силна или нова главоболка, напади, губење свест, конфузија, слабост на една страна од телото, нарушен говор, промена во вид, силна вртоглавица, повраќање по повреда или други невролошки симптоми. Тогаш не се чека да помине.
Исто така, ако човек постојано чувствува мирис на чад дома, практично е прво да се исклучи реална опасност: шпорет, грејно тело, електрични инсталации, чад од околина, плин или други извори. Фантосмијата се разгледува откако ќе се знае дека навистина нема надворешен извор.
Што не треба да се прави?
Не треба да се ставаат агресивни капки, масла, алкохол, домашни раствори или етерични масла во носот без совет. Носната слузница е чувствителна, а силните мириси можат уште повеќе да ја иритираат. Не треба да се прекинува терапија на своја рака. Не треба да се заклучи дека е „од нерви“ без преглед, но не треба ни веднаш да се претпостави најлошото.
Не треба симптомот да се крие затоа што звучи чудно. Лекарите се среќаваат со нарушувања на мирисот, особено по инфекции и кај ОРЛ-проблеми. Колку појасно ќе се опише симптомот, толку полесно се бара причината.
Фантомскиот мирис е мал симптом со голема порака
Фантосмијата е интересна токму затоа што покажува колку е сложен човечкиот организам. Мирисот што го нема може да се чувствува сосема реално. Носот, нервите и мозокот можат да создадат сигнал што изгледа како предупредување од надворешниот свет, а всушност доаѓа од внатрешноста на телото.
Најчесто тоа не е причина за паника. Но е причина за внимание ако трае, се повторува или доаѓа со други симптоми. Мирисот на чад кога ништо не гори може да биде последица на нос, синуси, вирус, лек, повреда или поретка невролошка причина. Разликата не се прави со страв, туку со преглед.
Телото понекогаш зборува преку болка, понекогаш преку замор, понекогаш преку срцебиење. А понекогаш зборува преку мирис што никој друг не го чувствува. Тогаш најпаметно е прво да провериме дали навистина нешто гори, а потоа да го слушнеме и оној потивок сигнал: можеби не мириса просторот, туку системот за мирис бара внимание.
