На 5 октомври 1962 година во Париз, пет европски држави направиле нешто што на прв поглед изгледало едноставно: потпишале меѓународна конвенција за заедничка астрономска опсерваторија. Белгија, Франција, Сојузна Република Германија, Холандија и Шведска со тој документ ја основале Европската организација за астрономски истражувања на јужната полутопка, денес позната како Европска јужна опсерваторија – ESO.
Зад административниот чин стоела многу поголема идеја. Наместо секоја држава одделно да се обидува да гради сè поголеми и поскапи телескопи, европските астрономи требало да ги здружат знаењето, технологијата и средствата. А за да го видат небото што Европа не можела добро да го види, требало да заминат на југ.
Европски телескопи под јужното небо
Идејата за заедничка европска опсерваторија била постара од самата конвенција. Уште во 1953 година астрономите разговарале за создавање заедничка истражувачка инфраструктура, а во јануари 1954 година водечки научници од шест европски земји ја изразиле намерата да се создаде опсерваторија на јужната полутопка.
Причината била научно мошне практична. Од јужната полутопка астрономите имаат подобар пристап до делови од небото што тешко или воопшто не можат да се набљудуваат од поголемиот дел на Европа. Меѓу нив се централните области на Млечниот Пат и Магелановите Облаци – две соседни галаксии што имаат големо значење за разбирањето на развојот на ѕвездите и галаксиите.
По повеќегодишни подготовки, петте држави на 5 октомври 1962 година ја потпишале основачката конвенција на ESO. Документот не бил само декларација за добра волја. Тој предвидувал создавање организација чија задача ќе биде изградба, опремување и работа на астрономска опсерваторија на јужната полутопка.
Патот од Париз до Чиле
Кога Конвенцијата била потпишана, конечната приказна со Чиле сè уште не била напишана. ESO започнала испитувања на потенцијални локации, а на 6 ноември 1963 година бил потпишан договорот со Чиле што го отворил патот за изградба на европските опсерватории во оваа јужноамериканска земја.
Изборот се покажал како исклучително значаен. Сувата клима, големиот број ведри ноќи, високата надморска височина и малото светлосно загадување на чилеанските планини создаваат услови што се меѓу најдобрите на Земјата за набљудување на вселената.
Конвенцијата формално стапила во сила на 17 јануари 1964 година, по потребните ратификации. Истата година била избрана планината Ла Сила, каде што ќе се развие првата голема опсерваторија на ESO. Во 1969 година Ла Сила била свечено отворена и постепено станала еден од најважните центри на оптичката астрономија.
Од Ла Сила до Паранал и ALMA
Она што започнало со потписите на пет држави со текот на времето прераснало во една од најзначајните организации за земна астрономија. Денес ESO обединува 16 земји-членки, а Чиле е нејзина земја-домаќин.
Организацијата управува со три големи набљудувачки локации во Чиле – Ла Сила, Паранал и Чахнантор. На Паранал се наоѓа Very Large Telescope – VLT, систем од големи оптички телескопи што може да работат одделно или поврзано преку интерферометрија. На висорамнината Чахнантор, ESO заедно со меѓународни партнери учествува во работата на ALMA, систем од 66 антени за набљудување на вселената во милиметарски и субмилиметарски бранови должини.
Таквата инфраструктура им овозможува на научниците да истражуваат појави што во времето на основачите на ESO биле на границата меѓу теоријата и научната фантазија – од формирањето планетарни системи и атмосфери на егзопланети до далечните галаксии и супермасивната црна дупка во средиштето на Млечниот Пат.
Следниот голем чекор е телескоп со огледало од 39 метри
Најдобар показател колку далеку стигнала идејата од 1962 година денес се гледа на Серо Армазонес во пустината Атакама. Таму ESO го гради Extremely Large Telescope – ELT, телескоп чиј главен сегментиран огледален систем ќе има дијаметар од 39 метри.
Според актуелните податоци на ESO за ELT, главното огледало ќе биде составено од 798 сегменти. Првата телескопска светлина е планирана за 2029 година, а првите научни набљудувања треба да следуваат подоцна. Телескопот е создаден за истражувања што се протегаат од планети околу други ѕвезди до настанувањето на галаксиите, темната материја и темната енергија.
Токму тука се гледа вистинското значење на 5 октомври 1962 година. Пет држави не потпишале само документ за изградба на една опсерваторија. Тие прифатиле модел според кој големите научни прашања не мора да се решаваат во национални граници. Кога инструментите стануваат прескапи, технологијата премногу сложена, а прашањата поголеми од можностите на една земја, соработката самата станува научна инфраструктура.
Повеќе од шест децении подоцна, телескопите во чилеанската пустина се материјалниот резултат на таа одлука. Од една конвенција потпишана во Париз до огромно огледало што треба да гледа подлабоко во вселената од која било претходна генерација земни телескопи – историјата на ESO покажува колку далеку може да стигне науката кога погледот кон небото е заеднички.
